MARANGOZLUK

MARANGOZLUK; Aim. Schreinerei (f), Schreinerhandwerk
(n), Fr. Menuiserie (f), İng. Carpentry.
Ağaç işleri ile uğraşan sanatkârların yaptığı
iş. Ağaç işleriyle uğraşan ve ağaçtan çeşitli eşyâ
yapan sanatkâra “marangoz” bu sanata da “marangozluk”
denir. Marangozluk ayrıldığı kollara
göre mobilyacı, doğramacı, dülger, modelci, ağaç
tornacısı, arabacı, fıçıcı gibi isimler alır. Mobilyacılık
halk arasında “ince marangozluk” diye deadlandırılır. Oturma odası, yatak odası, yemek
odası, salon, hol, antre gibi bütün yerlerin mobilyaları
mobilyacılar tarafından yapılır. Halk arasında
“kaba marangoz” denilen doğramacı, kapı,
pencere, pancur, lambri gibi işleri; dülger, bina
yapımında, binanın çatı, tavan, taban ve merdiven
gibi ağaç işlerini; modelci, dökümü yapılacak
kulp, tutamak, çeşitli makina ve motor parçalarının
yumuşak ağaçtan modelini yapar. Ağaç tornacısı,
çeşitli mobilyaların ayak veya kayıtlarını,
merdiven küpeştelerini, tepe süsleri gibi parçalarını
ağaç tornadan geçirir.
Marangozluk, önceleri bir ustanın yanında çırak
olarak çalışmak suretiyle öğrenilirdi. Zamanımızda
bu şekilde de sanat öğrenilmekte ise de daha
çok ağaç işleri üzerine açılmış olan Endüstri
Meslek liselerinde öğretilmektedir. Bu okullarda
marangozluk mesleğinin inceliklerini, tekniğini
öğreten dersler vardır. İster çıraklıktan, ister sanat
okullarından yetişmiş olsun, marangozun bilmesi
gerekli temel bilgiler vardır. Bunlardan başta geleni,
“malzeme bilgisi”dir. Hangi cins ağacın hangi
işlerde kullanılacağı okuldan veya ustadan öğrenilir.
İkincisi ise “âlet bilgisi”dir. Avadan denilen
marangoz takımlarındaki 100’e yakın âletin
ne işe yarayacağını ancak okulda görerek, çalışarak
veya çıraklıkla öğrenmekle mümkün olur.
Bu mesleğin esas ustalığı, bu âletlerin gereği gibi
kullanılmasmdadır. Bütün âletlerin her birinin ayrı
ayrı ne işe yaradığını, kullanılan melzemeye göre
hangi âletin kullanılacağı uzun tecrübelerle öğrenilen
bir bilgidir. Marangozlukta bilinmesi gerekli
üçüncü esas bilgi de, marangozluk, mobilyacılık
ve yapı işleri târihidir. Bu bilgi usta bir marangozun
daha güzel işler yapmasına yardımcı olur.
Amatör olarak marangozluk işleriyle uğraşmak,
boş vakitleri değerlendirmek bakımından çok
faydalıdır. Bâzı âletlerle evde birçok işler yapılabilir.
Bu işler çok zevkli olduğu gibi bu sâyede evin ihtiyâcı
olan ufak tefek birçok marangozluk işi de
yapılmış olur. Osmanlı Sultanlarından İkinci Abdülhamid
Hanın yaptığı mobilyalar birer şâheserdir.
Vurma ve çarpmalara karşı dayanıklı olabilmesi
için marangozlukta kullanılan tezgâhların,
gürgen, dişbudak gibi mukavim ağaçlardan, kalın
olarak yapılması lâzımdır. Normal marangoz tezgâhının,
boyu 180 cm genişliği 65 cm yüksekliği
ise 80-90 cm’dir. Bu ölçülerin değiştirilerek yapıldığı
tezgâhlar da söz konusudur. Tezgâhın başlıca
kısımları; kalın ağaçtan yapılmış tabla, tezgâhın
sağ ve sol tarafındaki sıkma (mengene) düzeni,
tabla arkasındaki boşluk (âlet koyma yeri,
çekmece ve ayaklardır).
Ön mengenede yapılan değişikliğe göre tezgâhlar;
Alman ve Fransız tipi tezgâh olarak ikiye
ayrılır. Bu iki tip tezgâhtaki tek fark, ön sıkma(mengene âletinde olup, diğer kısımlar aynıdır.
Yerden kazanmak için dört köşe bir tablanın her
köşesine birer arka mengene (sıkma düzeni) konularak
yapılan tezgâhlar da vardır. Bunlara “dörtlü
marangoz tezgâhı” denir. Bu tezgâhlarda; ortada
bir takım (âletler) boşluğu, dört adet çekmece
ve tablanın oturduğu ayaklar vardır. İkili tezgâhlarda
olduğu gibi dörtlü tezgâhta da, tabla üzerinde,
tezgâh demirini takma delikleri bulunur.
Belli başlı marangoz âletlerinin isimleri şunlardır:
Rende, testere, kerpeten, gönye, bileyi taşı,
burgu, eğe, tokmak, çekiç, tornavida, matkap,
mengene, pergel vb.
Teknolojinin gelişmesiyle elektrikli makinalar
marangozlukta da kullanılmaya başlanmış, el âletleriyle
yapılan pekçok iş planya matkap, bıçkı,
kalınlık, pres vb. gibi elektrikli marangoz tezgahlarında
yapılır hâle gelmiştir.