ANDLAR

ANDLAR; Güney Amerika’nın Pasifik sâhilleri
boyunca uzanan 8.900 km ile dünyânın en uzun
ve yüksek dağ silsilelerinden biri. Venezuela, Kolombiya,
Ekvador, Peru, Bolivya, Şili ve Arjantin’in
bâzı kısımlarını kaplar. Andlar, güneyden kuzeye
doğru; Patagonya Andları, Orta Andlar, Peru
Andları, Ekvador Andları, Kolombiya Cordilleraları
ve Venezuela Cordilleraları olmak üzere altı
bölüme ayrılır.
Kıtanın batısındaki kıyı şeridini kuzeyden
güneye doğru ikiye ayıran bu sıradağ silsilesi,
Andların en yüksek yerleridir. Buradaki Aconcagua
tepesi (6.960 m) Orta Andlar’da yer alır.
Ekvador’dan Şili’deki Velgarasio’nun doğusundaki
Uspallata Geçidi’ne kadar en alçak nokta
3.048 metredir. Venezuela, Kolombiya, Ekvador
ve Bolivya gibi Güney Amerika devletlerinin
başşehirleri And Dağlarının yüksek yerlerinde
kurulmuştur.
And Dağlarının birçok yerinde faal ve sönmüş
volkanik tepeler vardır. Güney ve Orta Peru,
Güney Şili, Ekvador ve Kolombiya’da 70 kadar aktif
volkan mevcuttur. Andlardaki topraklar gençtir
ve arâzinin dik eğimi yüzünden su ve rüzgârla
büyük bir aşınmaya uğrar. Bâzı bölgeler ise tamâmen
kayalıktır.
Andlar, dünyânın en büyük meteorolojik bariyerlerinden
birini teşkil eder. 40° enlemin üstündeki
Andlarda, hâkim durumunda olan batı
rüzgârlarından dolayı çok yağmur yağar. Deniz
seviyesinden 914 metre yüksek olan böjgenin sıcaklık
ortalaması 28° ile 24° arasında değişir. 910-
1830 m.arasında sıcaklık 24° ile 18°, 1830-3050 m
yükseklikte Î8°-12°, 3050-3960 m arası ise çok soğuk
olup karla kaplıdır.
Andlarda yaşayan hayvan türleri ve bitkiler
yüksekliğe göre değişir. Bitki örtüsü 35° enleminde
iki farklı bölgeye ayrılır. Güneyde kalan
bölge, servi ve yaprak dökmeyen ağaçlarla kaplıdır.
Kuzeyde ise, Bolivya’ya kadar çölümsü bir bitki
örtüsü görülür. Bolivya’nın kuzeyinden îtibâren
tropik orman kuşağı başlar. Kolombiya’da ise
2500-3500 m arasında tarıma elverişli bir bölge yer
alır.
Andlarda çıkan mâdenler, dünyâda ön sıralarda
yer alır ve bölgede mâdencilik sanâyinin gelişmesine
sebep olmuştur. Bakır, Şili ve Peru’da;
kalay Bolivya’da; gümüş, kurşun ve çinko Bolivya
ve Peru’da; kömür ve demir Şili, Peru, Kolombiya’da;
platin ve zümrüt Kolombiya’da; altın
ise Peru, Ekvador ve Kolombiya’da çıkarılır. Andların
doğu kesiminde zengin petrol yatakları mevcuttur.
Andlarda nüfus; kesâfet (yoğunluk) ve ırk bakımından
değişiklik gösterir. Arjantin, Şili, Kolombiya
ve Venezuela’nın yüksek kısımlarında
hâkim nüfus mestizo denilen melezlerdir. Peru,
Ekvador ve Bolivya’da saf kan Kızılderililer nüfûsun
yarısından fazlasını teşkil eder. Arjantin ve
Şili Andlarında nüfus seyrektir. Fakat Orta ve Kuzey
Andlarda nüfus yoğundur.