Ârpâd

Ârpâd h a n e d a n i , 9. yüzyıl sonlarından
1301’e değin Macaristan’da hüküm süren
hanedan. Daha önce bir kabile konfederasyonu
olan Macaristan, Ârpâdların yönetiminde
Orta Avrupa’nın doğusunda güçlü
bir devlet durumuna geldi.
Hanedana adını veren Ârpâd (ö. 907),
Don Irmağı kıyılarındaki yurtlarından batıya
doğru ilerlemek isteyen yedi Macar
kabilesince 889’da önder seçildi. Macar
kabileleri, y. 896’da Karpat Dağlannı geçerek
Macaristan Ovasına yerleştiler. Bunu
izleyen yanm yüzyıl boyunca komşularına
karşı akınlar düzenlediler, ganimet topladılar.
Ama 10 Ağustos 955’te Lechfeld Savaşı’nda
İmparator I. Otto karşısında yenilgiye
uğradıktan sonra eski savaşçılıklarını
yitirdiler. Ârpâd’ın torununun oğlu Geza’
nin hükümdarlığı (972-997) sırasında batıdaki
ülkeler ile dostça ilişkiler kurdular. Bu
dönemde kralın kabile reislerine üstünlüğü
de kabul edildi.
Istvân (hd 997-1038) babasının başlattığı
gelişmeyi daha da ileriye götürdü. 1 0 0 0 ’de
Hıristiyanlığı kabul ederek Macar halkını
resmen Batı Kilisesi’ne bağladı. 1003’te
Transilvanya’yı da (Erdel) denetimi altına
aldı; kabilelere dayalı siyasal yapının yerine,
her birini atamayla gelen birer “kont”un
yönettiği kontluklar sistemini kurdu. Ayrıca,
üzerinde özgür kişilerin yaşamadığı
topraklann saraya ait olduğunu ilan ederek,
geleceğin zengin ve güçlü Macaristan krallığının
temellerini attı.
Istvân’dan sonra başa geçen krallar, sayısız
taht kavgasıyla uğraştılar. Ama 1063 ve
1074’te, Kutsal Roma-Germen imparatorunun
Macaristan üzerinde egemenlik kurma
çabalanna başarıyla karşı koydular. Lâszlö
(hd 1077-95) ve Kalman (hd 1095-1116)
Macaristan’ın egemenliğini Hırvatistan’a
kadar yaydılar. II. Lâszlö (hd 1162-63) ve
IV. Istvân’ın (hd 1163-65), yeğenleri III.
Istvân’a (hd 1162-72) karşı giriştikleri taht
kavgasına müdahale eden Bizans, 12. yüzyılda
Macaristan’da önemli bir nüfuz elde
ettiyse de, III. Istvân’m yerine tahta çıkan
kardeşi III. Bela (hd 1173-96) Macaristan
krallığının bağımsızlığını yeniden sağladı.
Bela’nın yönetimi sırasında Ârpâd hanedanı
gücünün zirvesine ulaştı. Saraya ait
topraklardan büyük bir servet sağlayan
Ârpâdlar, Sırbistan ve Galiçya’yı da denetim
altına aldılar. Macaristan, Orta Avrupa’nın
doğusunda büyük ve korku salan bir
devlet durumuna geldi. Bela’nın ölümünden
sonra krallık bir gerileme dönemine girdi.
Imre (hd 1196-1204) ve kardeşi II. Andrâs
(Endre, hd 1205-35), kendilerini destekleyen
kişilere büyük topraklar bağışlayarak krallıArpad,
Burhan 338
ğm zenginlik ve güç kaynaklannı zayıflattılar.
Andrâs soyluların ayrıcalıklarım güvence
altına alıp (bak. Altın Ferman, 1222)
kontlukların yönetiminde söz sahibi olmalarına
olanak tanıyarak, krallığın gücünü
daha da zayıflattı.
Moğolların 1241-42’de Macaristan’ı yağmalamasından
sonra IV. Bela (hd 1235-70)
ülkenin yeniden imarına destek oldu. Ama
yerel nüfuz sahiplerine büyük ayrıcalıklar
tanımak zorunda kalması, sarayın gücünün
zayıflamasına yol açtı. Oğlu V. Istvân (hd
1270-72), Kumanlardan bir prensesle evlendi.
Ondan sonra tahta “Kuman” lakabıyla
anılan oğlu IV. Lâszlö’nun (hd 1272-90)
geçmesiyle hanedanın saygınlığı daha da
azaldı. Meşru vâris bırakmayan Lâszlö’nun
yerine II. Andrâs’ın torunu III. Andrâs (hd
1290-1301) geçti. III. Andrâs da vâris
bırakmadan ölünce, zaten gücü çok azalmış
olan Ârpâd hanedanı sona erdi. Bu tarihten
sonra, Macaristan tahtı evlilikler yoluyla
Ârpâd hanedanına akraba olan çeşitli yabancı
hanedanlar arasında çekişme konusu
oldu.