MAHLAS

MAHLAS; Aim. Deckname (m), Pseudonym
(n), Fr. Pseudonyme (m), İng. Pseudonym. Bir
yazann veya şâirin, asıl adı yerine şiirde kullandığı
takma isim. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de,
şahsî, siyâsî veya iktisâdî sebeplerle takma isim
kullanan şâir ve yazarlar vardır. Ancak bunlar
kendilerini saklamak için müstear isim kullanırlar.
Halbuki mahlas bundan ayrıdır.
Divan edebiyatı ile halk edebiyatında mahlas
kullanmak, bir âdet idi. Mahlas almaya “tehallüs”
denir. Mahlas çoğunlukla yeni bir yazara ve şâire
üstad tarafından “mahlas-nâme” adlı bir manzume
ile birlikte verilirdi. Meselâ: Bâkî’nin mahlasnâmesi
Zâti tarafından Şeyh Gâlib ve Müştâk Baba
gibi şâirlerinki de Hoca Neş’et tarafından verilmiştir.
Gerçekten Hoca Neş’et’in mahlas verdiği şâir
sayısı, Dîvân’ından öğrendiğimize göre yirmiye
yakındır. Bunların bâzısmı Türkçe yazmakla birlikte,
Farsça yazdığı mahlasnâmeler de vardır.
Verilen bu mahlasnâmelerde, şâirin özellikleri
belirtilirdi. Ayrıca, fitneden kaçınmaları, hicve
ve bayağılığa düşmemeleri, müstehcen yazmamaları
istenirdi. Sonunda duâ vardır.
Mahlasları yüzünden bâzı yazar ve şâirlerin
asıl isimleri unutulmuştur. Fuzûlî’nin asıl adı Mehmed,
Nefî’ninki Ömer, Nâbî’ninki Yusuf, Gevheri’nin
Mustafa, Dertli’ninki İbrahim idi.
Şehzâdelikleri zamânında, zamânın en büyük
âlimleri tarafından askerî, siyâsî, dînî ve her yönden
en iyi şekilde yetiştirilen Osmanlı pâdişâhları,
edebî sahada da geniş kültüre sahiptirler. Osmanlı
pâdişâhlarının ekserisinin, kendilerinin yazmış
olduğu şiirlerinin toplandığı bir dîvânı vardır
ve şiirlerinde mahlas kullanmışlardır. Meselâ, Fâtih
“Avnî”, Kânûnî “Muhîbbî”, İkinci Bâyezîd
“Adlî”, Birinci Ahmed “Bahtî”, İkinci Osman “Fâris”,
Üçüncü Ahmed “Necip”, İkinci Mahmûd
“Adlî” mahlasını kullanmışlardır.
Gazel, kaside gibi divan edebiyatı şiirlerinde
ve halk edebiyatının manzum türlerinde, şâirin
adının geçtiği beyte “mahlas beyti” veya “taç beyit”
adı verilir; bu genellikle en son beyittir.