Afganistan
Asya’da ülke. Hindistan yarıkıtası, Orta Asya ve Ortadoğu ülkeleri arasında yer alan Afganistan, denize açılışı olmadığı halde, kara ulaşımı açısından son derece elverişli bir yerde bulunduğu için (eski çağlarda “dünyanın kavşak noktası” diye adlandırılmıştır), Yakınçağ’a kadar Orta Asya’daki savaşlar, göçler ve ticaretin odak noktasında yer almıştır. Kuzeyde Türkmenistan ve Özbekistan, kuzeydoğuda Tacikistan, batıda İran, doğuda ve güneydoğuda Pakistan, kuzeydoğu uçta Çin, güneyde Umman deniziyle sınırlı olan ülke, 1978’de iktidarı kanlı bir darbeyle ele geçiren marksçı hükümetin çağrısıyla SSCB birlikleri tarafından işgal edilmiş (1979) son Sovyet birliklerinin 1989’da çekilmesinden sonra da kanlı bir iç savaşla sarsılmıştır (Bk. TARİH bölü mü).
YÜZEYŞEKİLLERİ VE DOĞAL KAYNAKLAR
Afganistan, yüksek İran yaylası ile Hindukuş sıradağlarının uzantısı olan dağların kapladığı bir ülkedir. Orta ve doğu bölgeleri aşağı yukarı bütünüyle kaplayan, Pamir ve Himalaya’ya bağlanan Hindukuş dağları, ülkeyi enlemesine ortadan ikiye bölerek, kuzey ve güney kesimler arasında ulaşımı büyük ölçüde engellerler; yükseltileri birçok yerde 6 100 m’yi aşar. Geri kalan kesimi kaplayan yüksek yayla, son derece kurak iklimli bir çanak oluşturur. Güneybatıda yer alan Sistan çölü, dünyanın en sıcak ve kurak bölgelerindendir.
İklim
Afganistan geceler ve gündüzler ile mevsimler arasında büyük sıcaklık farkları gözlenen son derece kurak kara ikliminin etkisindedir. Karlı kış mevsimini az miktarda yağış getiren ilkbahar mevsimi izler. Yazlar ve sonbaharlar genellikle kurak geçer. Ortalama yıllık yağış 180 mm’dir ve 380 mm’yi aşmasına çok ender rastlanır.
Akarsular. Afganistan’ın büyük akarsuları Hindukuş dağlarında doğarak, genellikle dört ana yöne doğru akarlar,; ama içlerinden yalnızca Kabil ırmağı, Pakistan’da İndus’la birleşerek denize ulaşabilir. Ülkenin en büyük ırmağı Hilmend, Kandehar’ı geçerek güneygüneydoğu uçta, İran sınırında yer alan Sistan çanağında sona erer ve kuraklık döneminde buharlaşarak yerinde geniş toz birikintileri bırakır. Heri Rud ırmağı, Herat’ı geçerek batıya doğru akar. Kunduz ırmağı kuzeye doğru akıp, ülkenin Kuzey sınırını oluşturan Amuderya’ya (Ceyhun) karışır.
Bitki örtüsü ve hayvan topluluğu. Yukarda sözü edilen iklim koşulları, doğal çevreyi ve doğal yaşamı önemli ölçüde etkilemiştir. Doğu kesimde çam ormanlarının ağır bastığı, kuzey ve kuzeybatıdaki dağlarda fıstık çamlarının yükseldiği ormanlar dışında, ülkenin büyük kesimi çıplak ya da bozkır bitkileriyle kaplıdır. İlkbaharda yaylalarda yeşeren otlaklar, göçebe hayvancılık yapılmasına olanak verir. Afganistan’daki başlıca yaban hayvanları arasında kurt, sırtlan, tilki, leopar, ceylan, ayı ve
dağkeçisi sayılabilir.
Doğal kaynaklar. Afganistan yeraltı gelir kaynakları bakımından zengindir. Bilinen ve dönem dönem işletilen büyük demir, krom, bakır, doğalgaz ve petrol yataklarının yanı sıra, uranyum da bulunduğu sanılmaktadır. Ne var ki, bu kaynakların hiçbiri yeterince işletilememektedir. Ayrıca hidroelektrik potansiyeli de son derece önemlidir.
TOPLUM YAPISI
Afgan toplumu bir diller, dinler ve bölgesel topluluklar mozaiği oluşturan çekirdek aile, köy ve kabile birimlerine dayanır. Binlerce yıldır süregelen istilalar ve yerel hareketler, ülkede Orta Asya’nın aşağı yukarı bütün topluluklarından temsilciler bırakmıştır. Nüfusun yarısından çoğunu, Peştu dili konuşan Peştular (ya da Pathanlar) oluşturur. Günümüzde aşiret düzenini koruyan Peştular özellikle güneyde ve doğuda yerleşmişlerdir. İkinci büyük topluluk Farsça’dan türeme bir dil (Dari) konuşan Taciklerdir. Genellikle kuzey ve kuzeydoğudaki verim1′ vadilerde yerleşik düzende yaşar, çiftçilikle geçinirle Nüfusun % 11’ini oluşturan Türk topluluklar (Özbekler ve Türkmenler) da kuzeyde yaşar, geçimlerini tarımla sağlarlar. Orta kesimdeki dağlarda, son derece güç koşullar altında, çoğu Farsça konuşan Hazarlar ve Moğol kökenli topluluklar yaşar. Ülkede daha birçok etnik topluluk vardır; bunların baş- lıcaları arasında doğuda yüksek dağlarda yaşayan Nuristanlılar ve güneyde, çöl bölgesinde yaşayan Beluçlar sayılabilir. Afganistan halkının aşağı yukarı tümü müslümandır (4/5’ü sünni).
Nüfus. Afganistan’ın nüfus verileri kesin değildir: Ülkede hiç sayım yapılmamıştır. 1980 öncesinde nüfusun % 20’si geçimini göçebe hayvancılıkla sağlarken, bunların büyük bölümü (yaklaşık 5 milyon kişi) SSCB birlikleriyle savaş nedeniyle Pakistan ve İran’a sığınmak zorunda kalmıştır. Ayrıca en verimli tarım bölgesinde sistemli bir soykırım uygulanmış, 1 milyona yakın Afganlı öldürül
