Artan Oranlı Vergi

artan oranlı vergi, vergiye temel oluşturan
matrahın tutan yükseldikçe, oranı artan
vergi. Vergi gelirinin büyük bölümünü varlıklı
kesimden toplamak amacıyla düzenlenen
artan oranlı vergi, “ödeme gücü”
ilkesine dayanır. Artan oranhlık, vergi matrahının
belli bir başlangıç miktarını vergi
yükümlülüğünden muaf tutup, matrah büyüdükçe
daha yüksek oranlar uygulayarak
ya da toplam matrahın birbirini izleyen her
basamağı için bir önceki basamaktan daha
yüksek bir oranın uygulandığı bir derecelendirilmiş
cetvel kullanarak gerçekleştirilebilir.
Artan oranlı vergiler, vergi geliri
tutarındaki değişmelerin, gelirlerdeki artış
ve azalışlardan oran bakımından daha fazla
olması nedeniyle, enflasyon ve ekonomik
durgunluk dönemlerinde istikrar sağlayıcı
bir etki yapar.
Enflasyonun süregeldiği bir ekonomide
fiyatlar ve gelirler yükselirken, vergi iadeleriyle
indirimlerin gerçek değerleri aynı kalır.
Ama vergi yükümlüsü, geliri böylece
artarken gelirinin daha büyük bir yüzdesinin
vergiye gittiği bir üst vergi dilimine
girer. Bu sistemde, enflasyon dönemlerinde
en çok zarara uğrayanlar, en alt gelir
düzeyindeki vergi yükümlüleridir.
Bu tür ekonomilerde devletin vergi geliri
de yükselir. Devletin vergi gelirlerinin,
harcamalarına kabaca eşit olması gerektiği
biçimindeki temel önermeden yola çıkarak,
vergi koyucu bu aşamada, artan geliri nasıl
kullanacağını kararlaştırmalıdır. Bu olgu,
devletin ekonominin bütünü üzerindeki rolünü
büyük ölçüde güçlendirir. Devlet vergi
oranlarını düşürerek ya da harcamalannı
artırarak özel talebi canlandırabilir ya da
kısıtlayabilir.
Enflasyonun artan vergi sistemi üzerindeki
bu yan etkileri (vergi yükünü düşük ödeme
gücündekilere ^-aydırması ve devletin ekonomideki
denetim gücünü artırması) artan
oranlı gelir vergisinin amacıyla çelişir. Bu
sorunun en iyi nasıl çözüleceği konusunda
iktisatçılarla vergi kuramcılan ikiye aynlırlar.
En çok savunulan görüş endekslemedir(*).
Birçok ülke enflasyon dönemlerinde
vergi oranlarını, çoğunlukla tüketici fiyat
endekslerine göre, yıllık olarak ayarlar.
Endeksleme yanlılanna göre, efektif gelir
vergisi oranlarındaki artışlar ve bunun sonucunda
devlet sektörünün büyümesi, enflasyonun
süregeldiği bir ekonominin istenmeyen
ve denetlenemeyen yan ürünleridir.
Endeksleme, enflasyonun bu olumsuz etkisi
karşısında bireyin güvencesini sağlayacak ve
belirli bir ölçüde ekonomik inisiyatifin özel
sektöre geçmesine yardım edecektir. Endekslemeye
karşı çıkılmasının iki nedeni
vardır. Birincisi endekslemenin, enflasyon
dönemlerinde artan oranlı vergilendirmeden
beklenen istikrar sağlayıcı etkiyi ortadan
kaldıracağı, İkincisiyse, ekonomik durgunluk
dönemlerinde etkili olamayacağıdır.