Kümelenme Modeli: Küresel Uygulamalar, Karşılaştırmalı Analiz ve Türkiye İçin Yol Haritası

 

Özet

Bu makale, “kümelenme” olgusunu tanım, kuramsal çerçeve ve uygulama boyutlarıyla ele almakta; ABD, Kanada, Birleşik Krallık, Almanya, Fransa, İtalya, AB ülkeleri, Japonya, Güney Kore, Çin, Tayvan, Singapur, Rusya ve Türkiye’deki uygulamaları karşılaştırmaktadır. Kümelenmenin yalnızca ekonomik büyüme değil; kalite yaklaşımı, dijitalleşme, yapay zekâ, inovatif girişimcilik, dirençli üretim, sosyal güvenlik, üniversite–sanayi işbirliği, teknoloji transferi, patent üretimi, enerji verimliliği ve yeşil dönüşüm gibi alanlarda da belirleyici rol oynadığı ortaya konmaktadır. Bulgular, güçlü kümelenme modellerinin ülkelerin rekabetçiliğini artırdığını, krizlere dayanıklılık sağladığını ve sosyal sermayeyi geliştirdiğini göstermektedir.

Yöntem

Çalışmada üç aşamalı yöntem benimsenmiştir: (1) Kavramsal analiz; (2) Politika incelemesi; (3) Örnek olay analizi. Porter’ın rekabet elması, Marshallyen dışsallıklar, bölgesel inovasyon sistemleri ve farklı ülkelerdeki kümelenme politikaları incelenmiştir.  Sayısal göstergeler doğrudan resmî raporlardan ve ülke odaklı değerlendirmelerden derlenmiştir.

Giriş

Kümelenme, “yakın coğrafyada konumlanan, yeterli ölçek ve uzmanlık geliştirmiş, firmalar-kurumlar-araştırma birimlerinin oluşturduğu etkileşimli ağlar”dır (AB tanımı). Kümelenme, benzer ya da tamamlayıcı sektörlerde faaliyet gösteren işletmelerin, üniversitelerin, araştırma kurumlarının ve devletin coğrafi yakınlık ve ağ işbirliği temelinde oluşturduğu dinamik yapılardır. Avrupa Komisyonu’na göre AB’de istihdamın yaklaşık %25’i kümeler içinde gerçekleşmektedir. Günümüzde Boston’un biyoteknoloji kümeleri, Güney Kore’nin Ulsan petrokimya kompleksi veya Çin’in Zhongguancun teknoloji vadisi örnekleri, kümelenmenin yalnızca üretim değil, aynı zamanda yenilikçilik, bilgi paylaşımı ve küresel değer zincirlerine entegrasyon anlamına geldiğini göstermektedir. Kümeler KOBİ’lerin yenilikçilik ve dışa açılma kapasitesini yükseltir, iş ve bilgi piyasalarını derinleştirir, marka-patent üretimini artırır (EC, 2020). Porter’ın rekabet elması (diamond) ve ilişkili-destekleyici endüstriler hipotezi, kümelerde üretkenlik-yenilik-girişimcilik döngüsünü açıklamaktadır (Delgado, Porter & Stern, 2014). Avrupa Gözlemevi, 2.950 bölgesel kümeyi saptamış ve toplam istihdamın yaklaşık %23–25’inin küme tabanlı faaliyetlerde olduğunu göstermiştir.

Prof. Dr. Ziya Burhanettin Güvenç, kümelenme bağlamında “Nuh’un Gemisi” metaforunu kullanarak sektörel kümelerin yerel kalkınmanın birinci önceliği olduğunu vurgulamıştır: “Sağlıklı ekosistem kurulamazsa beyin göçüyle ülke geleceği kaybedilir; sektörel kümelenme modeli bizi Nuh’un Gemisi’ne götürür” (Güvenç, 2025). Ankara merkezli Endüstri 4.0 Tasarım, Mühendislik ve Dönüşüm Kümelenmesi’nin kurucu başkanı olarak Güvenç, Uluslararası Makine–Bilgisayar–Enerji dönüşümü kapsayan kümelenme uygulamalarında aktif rol oynamıştır.

Türkiye’nin ticaret, sanayi, bilim ve teknoloji, gıda ve tarım, mühendislik ve sosyal alanlarda küresel rekabet gücünü artırması, sistematik bir kümelenme politikasına bağlıdır. Bu rapor, kümelenme stratejisinin kurumsal, sektörel ve toplumsal boyutlarını ele alarak, Türkiye için uygulanabilir bir yol haritası sunmaktadır.

Kuramsal Çerçeve ve Tanımlar

– Porter’ın rekabet elması modeli: Kümeler, rekabet avantajı için faktör koşulları, talep koşulları, ilişkili endüstriler ve firma stratejisi–rekabet unsurlarını bir araya getirir.

–Marshallyen dışsallıklar & bölgesel inovasyon sistemleri: Uzman işgücü havuzu, tedarikçi çeşitlenmesi, bilgi sızıntıları; üniversite-sanayi-kamu üçgeninde (triple helix) hızlanan öğrenme. (Ketels, 2021; Parrilli, 2024).

– Bölgesel inovasyon sistemleri: Üniversite–sanayi–kamu üçlüsünün etkin işleyişi, patent, Ar-Ge ve teknoloji transferini artırır.

-Kümelenme tipolojisi: (i) Endüstriyel kümeler (otomotiv, kimya vb.), (ii) Bilim/teknopark temelli yenilik kümeleri (HSP, one-north), (iii) Sektörel/işlevsel kümeler (biyotek, YZ, yeşil hidrojen), (iv) Bölgesel inovasyon kümeleri ve sanayi bölgeleri/OSB’ler, (v) Endüstri bölgeleri/SEZ-HTZ (Torch, KICOX).

Tanım farklılaşması: AB’nin “küme” tarifi ile İtalya’daki distretto industriale ve ABD’deki traded/local cluster ayrımları birlikte kullanılmaktadır. (EC/ECCP; Becattini).

Güvenç’in yaklaşımına göre sektörel kümeler; eğitim, teknoloji transferi, tasarım, imalat, lojistik ve enerji gibi çok boyutlu bileşenlerle yerellikten küresel rekabete açılan bir dönüşüm hattı oluşturur. Kümelenmenin “dinamizm, sosyal sermaye ve teknolojik kazanımlar” vasıtasıyla yerli tasarımlar üretme zeminini kurduğu vurgulanır.

Kümelenmenin Tematik Boyutları

1. Kalite yaklaşımı
   2. Dijitalleşme ve yapay zekâ
   3. İnovatif girişimcilik
   4. Dirençli üretim ve sosyal güvenlik
   5. Üniversite–sanayi bilgi paylaşımı
   6. Enerji verimliliği ve yeşil dönüşüm

Uygulamalar, Göstergeler ve Etkileşim Temaları

AB ve Avrupa: AB-27’de 1.500+ küme ve istihdamın ~%25’i küme faaliyetlerinde; 2.950 bölgesel küme tanımlanmıştır (ECCP/EC Panorama). Avrupa Birliği, RIS3 (Akıllı Uzmanlaşma) ve Horizon Europe ile sınır-ötesi kümelenmeyi fonlar; Net-Sıfır sanayi kümeleri tartışması hızlanmıştır.

Almanya: Fraunhofer’un 2023’te toplam iş hacmi €3.4 milyar; Clusters4Future ile nöromorfik donanım, kuantum, hücre-gen terapileri gibi temalarda gelecek kümeleri desteklenmektedir.

Fransa: Pôles de compétitivité faz V (2023–2026) kapsamında 55 pôle yeniden etiketlenmiştir; Aerospace Valley, Systematic, Minalogic gibi odaklarda çok-paydaşlı ağlar derindir.

İtalya: Distretto industriale geleneği (Becattini) ihracat ve patent yoğunluğuyla sürmektedir; 2024’te Triveneto distretlerinin ihracatı €42 milyar; distretlerde 100 işletmeye 70,7 patent göstergesi raporlanmıştır.

Birleşik Krallık: Catapult Network (9 merkez) 2023 bağımsız inceleme sonrası 2023–2028 döneminde £1.6 milyar kamu finansmanı; 2021/22’de 1.400+ iş birliği.

ABD: Manufacturing USA (ileri imalat enstitüleri) 2022’de 2.500+ üye, 670 öncelikli Ar-Ge projesi ve 106.000+ kişi eğitim-yetkinlik programlarına erişti; EDA’nın Build Back Better Regional Challenge (2022) programı 21 koalisyona ~$1 milyar tahsis etti; U.S. Cluster Mapping veri altyapısı politika tasarımını destekliyor (Delgado/Porter/Stern çerçevesi).

Kanada: 2022’de yenilenen Global Innovation Clusters (eski Superclusters) 2024 Mart itibarıyla 540+ proje, 2.53 milyar CAD proje hacmi ve 2.750 ortak bildirmiş; EY (2024) etki analizi, 2034–35’e dek 13–16 milyar CAD GSYH katkısı öngörmektedir.

Japonya: METI Industrial Cluster Project (2001–2020) ve MEXT’in üniversite-merkezli programları, ağ genişleme, satış-istihdam artışı ve belirli koşullarda patent çıktılarını iyileştirdiğini gösteren ampirik çalışmalarla değerlendirilmiştir.

Güney Kore: KICOX tarafından yönetilen 1.315+ endüstri kompleksi (2024 ortası) sanayi tabanının mekânsal omurgasını oluşturur; dijital-yeşil modernizasyon önceliklidir.

Çin: MOST Torch Programı kapsamındaki 173+ ulusal yüksek teknoloji bölgesi, 2023’te gelir, istihdam ve Ar-Ge’de güçlü artış bildirmiştir.

Tayvan: Hsinchu Science Park (HSP) 2023’te NT$1.4 trilyon+ gelir bandıyla yarıiletken ekosisteminin çekirdeğidir.

Singapur: RIE2025 kapsamında S$25 milyar Ar-Ge bütçesi; one-north/Jurong Innovation District gibi mekânsal kümeler ileri imalat ve biyomedikalde ölçekli yetkinlik oluşturur.

Rusya: Skolkovo ve çeşitli SEZ/teknoparklarda 2023’te yüz milyarlarca RUB ciro raporlanmıştır; SEZ performans liglerinde Moskova ve Tataristan öne çıkmaktadır (resmî ve sektörel derlemeler).

Türkiye: Yapı: OSB sayısı 362–364 aralığına ulaşmıştır; Teknoloji Geliştirme Bölgeleri 110’dur (91’i faal); 2023’te Ar-Ge harcaması/GSYH %1,42’dir; UR-GE programı ihracatçı KOBİ kümelerine ihtiyaç analizi-eğitim-pazarlama ekseninde destek sağlar; Yeşil Mutabakat Eylem Planı (2021) sanayide yeşil dönüşüm ve “yeşil OSB” vizyonunu ortaya koyar.

Tablo 1. Kümelenme Politikaları: Ülke Bazlı Karşılaştırmalı Tablo

 

Ülke	Amiral Programlar	Ölçek/İstatistik	Öne Çıkan Kümeler/Sahalar	Son Politika/İnisiyatif
ABD	Manufacturing USA; EDA BBBRC; U.S. Cluster Mapping	2022: 2,500+ üye; 670 Ar-Ge projesi; 106k+ kişi eğitim	Boston–biotek; Raleigh-Durham–biyofarma; Detroit–mobilite; Fresno–tarım teknolojileri	EDA BBBRC: 21 koalisyona ~$1B (2022)
Kanada	Global Innovation Clusters (eski Superclusters)	540+ proje; $2.53B proje hacmi; 2,750 ortak	Dijital; Proteinler; Gelişmiş İmalat; Yapay Zekâ; Okyanus	2022’de +$750M yenileme
Birleşik Krallık	Catapult Network (9 merkez)	2023–2028: £1.6B kamu yatırımı; 2021/22: 1,400+ iş birliği	High Value Manufacturing; Cell & Gene; Offshore Renewable; Connected Places	Bağımsız İnceleme sonrası finansman artışı (2023)
Almanya	Fraunhofer; Clusters4Future; go-cluster	Fraunhofer iş hacmi €3.4B (2023); Clusters4Future 14+ ağ	Bavyera otomotiv; Baden-Württemberg makine; Saksonya yarıiletken	Clusters4Future 2. faz fonları (2024–)
Fransa	Pôles de compétitivité	55 pôle; 18,500+ işletme & Ar-Ge kurumu	Aerospace Valley; Systematic; Minalogic; Medicen	France 2030 entegrasyon planı
İtalya	Distretti industriali; CTN	Triveneto ihracatı €42B; 70.7 patent/100 işletme	Moda, mobilya, makine, mücevher	Yeşil dönüşüm odaklı programlar
AB (genel)	ECCP; RIS3; Horizon Europe	EU-27’de 1,500+ küme; istihdamın ~%25’i	Otomotiv, kimya, sağlık, dijital	Net-sıfır sanayi kümeleri
Japonya	METI Industrial Cluster Project; MEXT programları	Katılım istihdam ve patent çıktılarını artırdı	Kansai biyotek; Tokai otomotiv; Hokkaido gıda	Bölgesel inovasyon merkezleri
Güney Kore	KICOX Endüstri Kompleksleri	1,315+ endüstri kompleksi	Guro dijital; Pangyo; Ulsan petrokimya	Yeşil sanayi modernizasyonu
Çin	MOST Torch Programı	173+ ulusal HTZ	Shenzhen; Zhongguancun; Suzhou Industrial Park	Yenilik odaklı kalkınma bölgeleri
Tayvan	Hsinchu Science Park	Gelir ~NT$1.4T+ (2023)	Yarıiletkenler (TSMC ekosistemi)	Yarıiletken yatırımları
Singapur	JTC one-north & Jurong; RIE2025	RIE2025 bütçesi S$25B	Biopolis, Fusionopolis, CleanTech Park	İleri imalat ve temiz teknoloji merkezleri
Rusya	Skolkovo; SEZ’ler	Skolkovo 2023: 508 milyar RUB ciro	BT, enerji, robotik	SEZ performans artışı
Türkiye	OSB; TGB; UR-GE; Teknoparklar	OSB: 362–364; 110 TGB; Ar-Ge/GSYH %1.42 (2023)	Savunma, otomotiv, beyaz eşya, yazılım	Yeşil Mutabakat Eylem Planı

Bu tablo, seçili ülkelerin küme/ekosistem programlarını ve temel göstergelerini derlemektedir.

Kümelenme ve Tematik Entegrasyon

-Kalite ve standardizasyon: Kümeler, ortak test/altyapı ve standardizasyon konsorsiyumlarıyla kaliteyi kurumsallaştırır (Fraunhofer, Catapult, Manufacturing USA).

-Dijitalleşme ve YZ: ABD-AB-Asya kümeleri, YZ/yarıiletken/5G gibi alanlarda ortak Ar-Ge ve testbed’lerle teknoloji olgunlaştırır (Manufacturing USA; Clusters4Future; HSP).

-Üniversite-sanayi ve TTO/TTM: Japonya deneyimi, üniversite içi ve dışı ağların “ekserji”sinin çıktıları belirlediğini; yerel-ulusal bağlantıların tamamlayıcı olduğunu göstermektedir (RIETI; Nishimura & Okamuro).

-Yeşil dönüşüm ve enerji verimliliği: AB’nin Net-Sıfır sanayi kümeleri ve Türkiye’nin YMEP’i, sanayi-enerji-lojistik sistemlerinin birlikte dönüştürülmesini öngörür.

Bulgular

Bu makale, “kümelenme (cluster)” olgusunu tanım, tipoloji ve kuramsal kökenleriyle ele almakta; ABD, Kanada, Birleşik Krallık, Almanya, Fransa, İtalya, AB geneli, Japonya, Güney Kore, Çin, Tayvan, Singapur, Rusya ve Türkiye’deki uygulamaları karşılaştırmaktadır. Bulgular, kümelerin yenilikçilik, verimlilik ve dayanıklılık üzerindeki etkisini; kalite, dijitalleşme, yapay zekâ (YZ), teknoloji transferi, ortak Ar-Ge ve yeşil dönüşüm gibi temalarla bağlamlaştırmaktadır. Politika bölümünde Türkiye için makro yol haritası, kurumsal mimari ve eğitimde düzenleme önerileri geliştirilmiştir. Avrupa’da istihdamın yaklaşık dörtte birinin kümelerde olduğu; ABD’de imalat odaklı ağlarda binlerce üye kuruluş ve yüzlerce öncelikli Ar-Ge projesinin yürütüldüğü; Kanada’da süper-kümelerin 500+ proje ve milyarlarca dolarlık eş-yatırım ürettiği; Almanya’da Fraunhofer ile Clusters4Future girişiminin sözleşmeli araştırma ve çığır açıcı teknolojilerde kaldıraç işlevi gördüğü; Fransa’da 55 pôle de compétitivité’nin etkin olduğu; İtalya’da tarihsel “distretto industriale” modelinin ihracat ve patent yoğunluğuyla öne çıktığı; Asya’da METI-KICOX-Torch-Hsinchu-one-north ekseninde farklı yönetişim modellerinin başarı ürettiği; Türkiye’de OSB-Teknopark-UR-GE mimarisinin ölçek kazandığı ancak ileri teknoloji, standardizasyon ve yeşil dönüşüm kapasitelerinin daha bütüncül bir kümelenme politikasına ihtiyaç duyduğu bulgulanmıştır (EC, 2020; ECCP, 2023; Manufacturing USA, 2024; EDA, 2022; ISED/EY, 2025; Fraunhofer, 2023; French Gov., 2023–26; Intesa Sanpaolo, 2024–25; RIETI, 2015; KICOX, 2024; People’s Daily, 2024; HSP, 2024; JTC/NRF, 2020–25; T.C. Sanayi ve Teknoloji, 2024–25; TÜBİTAK/TÜİK, 2024).

Kümelenme, istihdam/üretkenlik/yenilik göstergelerinde artışlarla ilişkilidir. Kümeler, istihdamı artırmakta ve yenilikçiliği hızlandırmaktadır. ABD ve AB verileri bunu sistematik biçimde doğrular (Delgado et al.; Panorama). Başarılı kümeler, ortak altyapı, test merkezleri, üniversite işbirliği ve kamu desteği ile güçlenmektedir. Kurumsal mimari farkları (Fraunhofer- Catapult- Manufacturing USA gibi “ara-yüz kurumları”) ortak altyapı ve standardizasyon kapasitesini belirler. “Olgun imalat” ülkeleri (Almanya/İtalya) ile “bilgi yoğun” ekosistemler (ABD/UK/Kanada/Asya) tamamlayıcı uzmanlıklar üretmektedir; tedarik/standardizasyon zincirleri küreselleşmiştir. (ECCP, ISED). Asya’da mekânsal araçlar (HTZ/SEZ/Endüstri Kompleksi/Science Park) yönetişimi kolaylaştırırken, üniversite-odaklı ağların kalitesi sonucu belirler (RIETI; HSP; KICOX). Türkiye’de güçlü bir altyapı olmasına rağmen, ileri teknoloji ve yeşil dönüşüm kapasitesi geliştirilmelidir. Türkiye’de ölçek ve kurumsal çerçeve ilerlemiş; ileri teknoloji derinliği, standardizasyon ve nitelikli işgücü boyutları ise hedefe yönelik yeni bir Kümelenme-2.0 programı gerektirir (OSB/TGB/UR-GE/YMEP verileri ışığında).

 

Kümelenme ve İnovasyon İlişkisi

İnovasyon ve kümelenme, bahsettiğimiz tüm teknolojik sıçramaların ve stratejilerin olmazsa olmaz iki temel bileşenidir (Porter, 1998; Etzkowitz & Leydesdorff, 2000). Bu iki unsur olmadan rekabetçi bir dünyada kalıcı bir başarı elde etmek neredeyse imkansız.

İnovasyon ve Kümelenmeyi Zorlaştıran Faktörler

​İnovasyon ve kümelenme sistemlerini kurmak ve sürdürmek, kulağa geldiği kadar kolay değildir. Birçok ülke ve sektör, bu süreçte çeşitli engellerle karşılaşır.

• En Sık Rastlanan Zorlaştıran Faktörler Şunlardır:

-Güven ve İş Birliği Kültürünün Eksikliği: İnovasyon ve kümelenme, şirketler, üniversiteler ve devlet kurumları arasında açık bir iletişim ve karşılıklı güven gerektirir.  Eğer paydaşlar arasında rekabet ön planda tutulur, bilgi paylaşımına yanaşılmaz veya birbirlerine karşı güvensizlik hakimse, kümelenme asla istenen sinerjiyi yaratamaz.

​-Yetersiz Liderlik ve Koordinasyon: Kümelenme ve inovasyon ekosistemlerini yönetecek güçlü bir liderlik ve koordinasyon mekanizmasının olmaması, sistemin dağınık ve verimsiz çalışmasına neden olur. Farklı paydaşların çıkarlarını dengeleyecek ve ortak hedeflere yönlendirecek bir merkezi otoriteye ihtiyaç vardır.

​-Finansman Sorunu ve Destek Mekanizmalarının Yetersizliği: Özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ’ler) için Ar-Ge ve inovasyon yatırımları riskli ve maliyetlidir. Bu riskleri azaltacak, uzun vadeli ve sürdürülebilir fon kaynaklarının olmaması, firmaların inovasyon yapmaktan çekinmesine yol açar.

​-Bürokratik Engeller ve Esnek Olmayan Politikalar: Devlet teşviklerinin karmaşık başvuru süreçleri, uzun onay süreleri ve değişen politikalar, firmaların projelerini planlamasını zorlaştırır.  Kümelenme ve inovasyon ekosistemlerinin dinamik yapısına uygun esnek düzenlemeler gereklidir.

-Nitelikli İnsan Kaynağı Eksikliği: İnovatif fikirleri gerçeğe dönüştürebilecek yetenekli mühendis, bilim insanı ve girişimci sayısının yetersiz olması, tüm sistemin yavaşlamasına neden olur.

-Fikri Mülkiyet Haklarının Korunamaması: Bir firma, inovasyona yatırım yaptığında fikrinin çalınmasından veya kopyalanmasından endişe ediyorsa, bilgi paylaşımına kapalı olur. Bu durum, kümelenmenin temel taşı olan açık inovasyon kültürünü zedeler.

Kümelenme ​ ve İnovasyon Konusunda En Sık Yapılan Hatalar

​İnovasyon ve kümelenme çabalarında sıkça rastlanan hatalar, genellikle iyi niyetle yola çıkılan ancak yanlış stratejilerle ilerlenen durumlardan kaynaklanır.

-Sadece Fiziksel Alan Kurmaya Odaklanmak:

Türkiye’de inovasyon ve kümelenme çabalarında en sık yapılan hata, “Sadece Fiziksel Alan Kurmaya Odaklanmaktır”. Birçok şehrimizde modern teknoparklar, kuluçka merkezleri ve Ar-Ge binaları inşa edildi. Bunlar, şüphesiz, önemli ve gerekli yatırımlar. Ancak, binalar tek başına bir ekosistem yaratmaz. Bir ekosistemin canlanması için içindeki aktörlerin (üniversiteler, firmalar, girişimciler) birbiriyle etkileşimde olması, bilgi ve deneyimlerini paylaşması, ortak projelere imza atması gerekir. Önemli olan, bu mekanların içinde bilgi paylaşımını, iş birliğini ve mentörlüğü teşvik eden bir eko-sistem kurmaktır. Sadece binalar inşa etmek, “fabrika kurduk ama üretim yapmıyoruz” demeye benzer (Yıldız & Yıldırım, 2018). Ne yazık ki, çoğu zaman bu binalar tam potansiyeliyle kullanılmıyor. Firmalar sadece kira avantajı için bu parklara yerleşiyor, ancak birbirleriyle veya üniversitelerle gerçek bir iş birliğine girmiyorlar. Bu da kümelenmenin ruhu olan sinerjiyi engelliyor. Bu durum, “Bir spor salonu inşa ettik ama kimse spor yapmıyor” demeye benziyor. Altyapı harika ama o altyapıyı harekete geçirecek, iş birliğini teşvik edecek sosyal ve kültürel mekanizmalar eksik kalıyor.

​-Büyük Firmalara Ağırlık Vermek:

Kümelenmelerde genellikle büyük ve güçlü şirketlerin liderlik etmesi beklenir. Ancak kümelenmenin gerçek potansiyeli, KOBİ’lerin, start-up’ların ve üniversitelerin de aktif olarak sürece dahil olmasıyla ortaya çıkar. Sadece büyük oyunculara odaklanmak, yenilikçi fikirlerin kaynağı olabilecek küçük ve dinamik aktörleri dışarıda bırakır.

​-Sadece Devlete Bağımlı Olmak:

Kümelenme ve inovasyonun finansmanı sadece devletin sırtına yüklenirse, sürdürülebilir bir sistem kurulamaz. Özel sektörün de aktif olarak finansal ve stratejik destek vermesi gerekir.

​-Hedef ve Strateji Belirlemeden Hareket Etmek:

Her alanda kümelenme kurmaya çalışmak yerine, ülkenin güçlü olduğu veya potansiyel taşıdığı birkaç stratejik alana odaklanmak çok daha verimlidir.  Net bir strateji olmadan kurulan kümelenmeler, genellikle dağılır ve beklenen faydayı sağlayamaz.

​-Kısa Vadeli Düşünmek:

İnovasyon ve kümelenme uzun soluklu süreçlerdir. Kısa vadeli sonuç beklentisiyle hareket etmek, sabırsızlıkla projelere son vermek veya sürekli strateji değiştirmek, tüm çabaları boşa çıkarabilir. Bu hatalardan kaçınmak ve zorlukların üstesinden gelmek için, güvene dayalı, uzun vadeli ve iyi koordine edilmiş bir yaklaşım benimsemek şarttır. Bu durumu tersine çevirmek için atılması gereken ilk ve en kritik adım, firmaları, üniversiteleri ve diğer paydaşları bir araya getirecek bir “Ortak Akıl” platformu kurmak olmalı. Bu platform, sadece fiziksel bir mekan değil, aynı zamanda düzenli olarak bir araya gelinen, bilgi ve deneyimlerin paylaşıldığı, ortak sorunlara ortak çözümlerin üretildiği bir buluşma noktası olmalı.

• Bu Platformda Neler Yapılabilir?

​Mentorluk Programları: Büyük firmalardan ve deneyimli profesyonellerden oluşan mentorlar, genç girişimcilere ve KOBİ’lere yol gösterebilir. Bu, sadece bilgi aktarımını sağlamakla kalmaz, aynı zamanda güvene dayalı bir ilişki de inşa eder.

​Sektörel Çalıştaylar: Belirli bir sektördeki tüm paydaşlar (örneğin, medikal cihaz teknolojisi) düzenli olarak bir araya gelerek pazarın ihtiyaçlarını, teknolojik trendleri ve ortak Ar-Ge projelerini tartışabilir.

​Ortak Kullanım Laboratuvarları: Kümelenme içindeki firmaların yüksek maliyetli Ar-Ge cihazlarını tek tek satın almak yerine, ortaklaşa kullanabileceği laboratuvarlar kurulabilir. Bu, hem maliyetleri düşürür hem de firmalar arasında iş birliğini teşvik eder.

​Özel Fonlar: Platform içinde, ortak projeleri finanse etmek için özel bir fon oluşturulabilir. Bu fon, devlet teşviklerinden bağımsız, esnek ve hızlı bir şekilde hareket edebilir.

​Bu platform, teknoparkların sadece kiralanabilir binalar olmaktan çıkıp, gerçek birer inovasyon motoru haline gelmesini sağlayacaktır. Bu sayede firmalar sadece fiziki yakınlık değil, aynı zamanda fikri ve kültürel bir yakınlık da kurar.

​İnovasyonun Kümelenme Sistemine Entegrasyonu

​İnovasyon, sadece yeni bir ürün veya teknoloji bulmak değil, aynı zamanda mevcut süreçleri, iş modellerini ve hizmetleri de iyileştirmektir.

• Kümelenme Sistemine Entegrasyonu İçin Şunlar Yapılabilir:

1. a) Kümelenme Müsteşarlığının Kurulması

Böyle bir yapının kurulması, tüm bu dağınık ve koordinasyonsuz süreçleri bir araya getirmek için gerçekten de etkili sonuçlar doğurur. Böyle bir müsteşarlık, bahsedilen tüm sorunlara tek bir çatı altında çözüm bulabilir:

​-Stratejik Odaklanma

Farklı bakanlıklar ve kurumlar arasında yaşanan yetki karmaşasını ortadan kaldırarak, ulusal inovasyon ve kümelenme stratejilerini tek elden belirlerdi. Bu sayede kaynaklar, en verimli alanlara yönlendirilir ve gereksiz tekrarın önüne geçilirdi.

​-Koordinasyon ve Sinerji

Üniversiteler, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları arasındaki iletişimi ve iş birliğini sürekli kılar, ortak projeler için gerekli zeminleri hazırlardı.  Şu anda farklı kurumların ayrı ayrı verdiği teşvikler ve destekler, bu müsteşarlık altında birleştirilerek daha etkili hale getirilirdi.

​-Hızlı ve Esnek Karar Alma

Bürokratik süreçleri kısaltarak, inovatif fikirlerin ve projelerin hızla hayata geçirilmesini sağlardı. Bağımsız bir yapıda, kısa vadeli siyasi kaygılardan uzak, uzun vadeli hedefler doğrultusunda hareket ederdi.

–Finansman Mekanizmalarının Yönetimi

Ar-Ge fonlarını, risk sermayesi ve melek yatırımcı ağlarını tek bir merkezden yöneterek, finansmanın doğru ve etkin kullanımını sağlardı. Bu müsteşarlık, sadece bir bakanlık birimi olmak yerine, özel sektörden ve akademiden temsilcilerin de yer aldığı, dinamik ve esnek bir yapıya sahip olmalıydı. Tıpkı Singapur’daki A*STAR (Bilim, Teknoloji ve Araştırma Kurumu) veya Finlandiya’daki VTT (Teknik Araştırma Merkezi) gibi, ülkenin bilim ve teknoloji politikasını yönlendiren bir beyin takımı görevi üstlenirdi (Wong et al., 2013).    Böyle bir yapının hayata geçmesi, Türkiye’nin bilim ve teknolojideki sıçrama potansiyelini katbekat artırırdı.

​b) Ulusal İnovasyon Ajansının Kurulması

Bağımsız bir yapıda, farklı sektörlerden paydaşların bir araya geldiği, ulusal inovasyon stratejilerini belirleyen ve projeleri finanse eden bir kurum oluşturulabilir. Bu ajans, fonların adil ve şeffaf bir şekilde dağıtılmasını sağlar (UNDP, 2021).

​-İnovasyon Odaklı Üniversiteler:

Üniversitelerin sadece teorik bilgi üreten kurumlar olmaktan çıkıp, uygulamalı araştırmalara ve patent üretmeye odaklanması teşvik edilmelidir. Akademisyenlerin ve öğrencilerin teknolojik girişimler kurması için destek mekanizmaları oluşturulmalıdır.

​-Vergi Teşvikleri:

Şirketlerin kümelenmelerini teşvik etmek adına Ar-Ge ve inovasyon yatırımlarını artırmaları için vergi indirimleri, sübvansiyonlar ve krediler gibi finansal teşvikler sunulmalıdır (OECD, 2019; Chesbrough, 2003).

​-İnovasyon Kültürünün Yaygınlaşması:

İnovasyonun sadece bilim insanlarının değil, toplumun her kesiminin bir parçası olduğu algısını yerleştirmek için eğitim programları, bilim festivalleri ve medya kampanyaları düzenlenebilir (OECD, 2019; Chesbrough, 2003).

Bu iki bileşen, yani inovasyon ve kümelenme, ayrılmaz bir bütündür. İnovasyon, kümelenmenin itici gücüdür; kümelenme ise inovasyon için gerekli olan iş birliği ortamını sağlar. Böylece, tek bir şirketin veya üniversitenin yapabileceğinden çok daha fazlası başarılabilir.

 

Kümelenme Yaklaşımının Genel Ekonomik Sisteme Entegrasyonu

​Kümelenme, belirli bir coğrafi bölgede benzer iş kollarından şirketlerin, tedarikçilerin, üniversitelerin ve araştırma enstitülerinin bir araya gelerek birbirleriyle iş birliği yapmasıdır.

Kümelenme sistemi, rekabeti ve iş birliğini aynı anda teşvik ederek bir bölgenin ya da ülkenin teknolojik kapasitesini üst düzeye çıkarır.

​-Stratejik Odaklanma:

Kümelenme için öncelikle ülkenin güçlü olduğu veya potansiyel taşıdığı alanlar belirlenmeli (örneğin, savunma sanayii, tekstil veya otomotiv). Bu alanlardaki kümelenmeler, belirli coğrafi bölgelerde desteklenmelidir.

–Finansal ve Fiziksel Altyapı Desteği

Teknoparklar, ortak laboratuvarlar, kuluçka merkezleri ve ortak ofis alanları gibi fiziksel altyapılar kümelenmenin büyümesi için hayati önem taşır. Bu alanlarda faaliyet gösteren şirketlere düşük kiralar veya vergi avantajları sunulabilir.

​-Sinerji ve Bilgi Paylaşımı

Kümelenme içinde yer alan kurumların düzenli olarak bir araya geldiği, bilgi ve deneyimlerini paylaştığı platformlar oluşturulmalıdır.

Ortak projeler ve Ar-Ge çalışmaları teşvik edilmelidir.

​-Yetkin İnsan Kaynağı Sağlama

Kümelenme içinde yer alan şirketlerin ihtiyaç duyduğu yetkinliklere sahip insan kaynağını yetiştirmek için üniversiteler ve meslek liseleri ile iş birliği yapılmalıdır.

​

Türkiye İçin Kümelenme Modeli: Stratejik Yol Haritası

1. Başlangıç Noktası: Kurumsal Çerçeve

Türkiye’de kümelenme girişimleri (OSB, TGB, UR-GE vb.) parçalı biçimde yürümektedir. Kümelenmeyi ulusal kalkınma stratejisinin ana ekseni haline getirmek için ilk adım, “Kümelenme ve İnovasyon Müsteşarlığı” gibi merkezi ve koordinatif bir yapı kurulmasıdır. Bu yapı, Cumhurbaşkanlığı’na bağlı veya Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde özerk bir otorite olmalıdır. Avrupa’da European Cluster Collaboration Platform (ECCP) ve ABD’de EDA–Cluster Mapping Project benzeri bir “Türkiye Kümelenme Haritalama Merkezi” kurulması zorunludur (Delgado, Porter & Stern, 2014; European Commission, 2020).

2. İnsan Kaynağı ve Eğitim Boyutu

• Üniversiteler: Enstitülerde “Kümelenme Uzmanlığı” bölümleri veya disiplinlerarası yüksek lisans programları açılmalıdır. Bu programlarda ekonomi, işletme, mühendislik, sosyoloji ve siyaset bilimi bütünleşik okutulmalıdır (Ketels, 2021).
• Araştırma Enstitüleri: TÜBİTAK çatısı altında “Küme Dinamikleri Araştırma Enstitüsü” kurulabilir.
• Eğitici İnsan Kaynağı: “Kümelenme Mentörleri” yetiştirilmeli, bu kişiler firmalara, yerel yönetimlere ve sanayi odalarına danışmanlık verebilmelidir.
• Örnek: Güney Kore’de KICOX’un kümelenme uzmanı kadroları, sanayi bölgelerinin verimliliğini artırmıştır (KICOX, 2024).

3. Türkiye’de Risk Faktörleri ve Önlemler

Kümelenme modelini engelleyebilecek faktörler:

• Kurumsal parçalanma ve bürokratik çakışmalar
• Yetersiz finansman ve kısa vadeli destekler
• Beyin göçü
• Ar-Ge’de düşük katma değer
• Bölgesel eşitsizlikler
• Sosyal güvence eksiklikleri

Tedbirler:

• Bağımsız uzun vadeli fonlar kurulmalı (Kanada Global Innovation Clusters modeli gibi).
• Üniversite–sanayi işbirliği için ortak patent merkezleri kurulmalı.
• Yeşil OSB Sertifikasyonu ile enerji verimliliği teşvik edilmeli.
• İnsan kaynağına sosyal güvenlik destekleri (prim indirimi, uzun vadeli iş garantisi) sağlanmalı (World Bank, 2020).

Tablo 2. Riskler ve Önlemler

 

Risk Faktörü	Önlem
Kurumsal parçalanma	Kümelenme Müsteşarlığı kurulması
Yetersiz finansman	Uzun vadeli fonlar; kamu-özel eş yatırımlar
Beyin göçü	Nitelikli işgücüne sosyal güvenlik teşvikleri
Ar-Ge’de düşük katma değer	Ortak patent ve Ar-Ge merkezleri
Bölgesel eşitsizlikler	Bölgesel kalkınma ajansları ile kümelenme programları
Sosyal güvence eksiklikleri	SGK üzerinden özel prim ve sigorta desteği

4. Kurumların Rolü

Cumhurbaşkanlığı Ofisleri ve Kurulları

• Yatırım ve Finans Ofisi: Yabancı yatırımcıları stratejik kümelere çekmek için teşvik paketleri tasarlayabilir.
• Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu: Ulusal kümelenme stratejisinin Ar-Ge önceliklerini belirleyebilir.
• Savunma Sanayi Başkanlığı: Savunma kümelerinin (ör. Ankara savunma sanayi ekosistemi) koordinasyonunu güçlendirebilir.
• Siber Güvenlik Başkanlığı: Dijital kümeler için kritik altyapı ve güvenlik standartları oluşturabilir.
• Eğitim ve Öğretim Politikaları Kurulu: Mesleki ve teknik eğitimin kümelenme odaklı yeniden yapılandırılmasını sağlayabilir.
• Tarım ve Gıda Politikaları Kurulu: Tarım kümeleri (ör. Konya tarım teknolojileri) için teknoloji transferini destekleyebilir.
• Yerel Yönetim ve Afet Politikaları Kurulu: Afetlere dirençli üretim kümeleri için stratejik planlama yapabilir.

Bakanlıkların Rolü

• Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Kümelenme müsteşarlığına teknik destek, OSB–TGB entegrasyonu.
• Ticaret Bakanlığı: İhracat odaklı kümelenme ve UR-GE projelerinin genişletilmesi.
• Maliye Bakanlığı: Kümelenme fonları için vergi teşvikleri.
• Çalışma Bakanlığı: İnsan kaynağı için sosyal güvenlik entegrasyonu.
• Kalkınma Bakanlığı (Strateji ve Bütçe Başkanlığı): Bölgesel kalkınma odaklı kümelenme planlaması.

Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK)

SGK’ nın inovasyon ve kümelenme ile ilgili atabileceği adımlar, verebileceği eğitimler ve üstlenebileceği sorumlulukları bulunmaktadır.

• ​SGK’ nın İnovasyon ve Kümelenme Alanındaki Rolleri

​1. Veri Kaynağı ve Analiz Merkezi Olmak:

SGK, Türkiye’nin en büyük ve en kapsamlı işgücü ve istihdam veritabanlarından birine sahip. Bu veriler, hangi sektörlerin büyüdüğünü, hangi mesleklerde yetenek açığı olduğunu, hatta bölgesel düzeyde hangi iş kollarının gelişme potansiyeli taşıdığını anlamak için paha biçilmez bir kaynak. SGK, bu verileri kullanarak kümelenme çalışmalarına destek sağlayabilir (OECD, 2015; World Bank, 2020).

​Sektörel İhtiyaç Analizi: SGK, belli bir bölgedeki veya sektördeki işgücü hareketliliği, sigortalı çalışan sayısı ve işe alım trendleri gibi verileri analiz ederek, potansiyel kümelenme alanlarını belirleyebilir. Örneğin, bir şehirde yazılım mühendisi sayısındaki hızlı artış, o bölgede bir teknoloji kümelenmesinin oluşmakta olduğunu gösterebilir.

​İşgücü Yetenek Haritası: SGK’ nın elindeki verilerle oluşturulacak yetenek haritaları, şirketlerin aradığı nitelikli elemanları bulmasına yardımcı olabilir ve eğitim kurumlarının müfredatlarını iş dünyasının ihtiyaçlarına göre şekillendirmesini sağlayabilir.

​2. Koordinatör ve Kolaylaştırıcı Rolü Üstlenmek:

SGK, sunduğu hizmetlerin doğası gereği işverenler, sendikalar ve çalışanlarla sürekli etkileşim halinde. Bu, kurumu doğal bir koordinatör konumuna getiriyor.

​İşverenler Arasında Ağ Oluşturma: SGK’ nın il müdürlükleri, belli sektörlerdeki işverenleri bir araya getirecek toplantılar, seminerler veya çalıştaylar düzenleyebilir. Bu platformlar, işverenlerin birbirleriyle tanışmasını, ortak sorunlarını tartışmasını ve potansiyel iş birliklerini keşfetmesini teşvik edebilir. Bu sayede, rekabet yerine ortaklık kültürü gelişebilir (Etzkowitz & Leydesdorff, 2000).

​Devlet Teşviklerine Erişimde Köprü Olmak: SGK, mevcut teşvikleri (TÜBİTAK, KOSGEB vb.) daha görünür kılmak için işverenlere doğrudan bilgi aktarımı yapabilir. SGK’nın sistemine entegre edilecek bilgilendirme ekranları veya otomatik e-posta bildirimleri ile işletmeler, hangi teşviklerden faydalanabileceklerini kolayca öğrenebilir (OECD, 2019).

• ​SGK Birimlerinin Verebileceği Eğitimler ve Sorumluluklar

​1. Merkez Birimleri (Eğitim ve Strateji Daireleri):

​-İç Eğitim: SGK çalışanlarına yönelik inovasyon ve yaratıcı düşünme eğitimleri düzenlenebilir. Bu, kurum içi süreçlerin daha verimli hale gelmesini sağlayabilir. Örneğin, bir sigorta işlemini 10 adımdan 5 adıma indirmek, bir inovasyondur (Lundvall, 2010).

​-Kamu-İşletme İş Birliği Programları: SGK’ nın ilgili birimleri, üniversiteler ve teknokentlerle iş birliği yaparak, inovasyon ve kümelenme üzerine ortak seminerler ve paneller düzenleyebilir.

​2. İl Müdürlükleri:

​-İşveren Buluşmaları: İl müdürlükleri, aylık veya üç aylık periyotlarla sektör bazlı işveren buluşmaları organize edebilir. Örneğin, “İstanbul SGK’ dan Tekstil Sektörü Buluşması” gibi etkinlikler, sektördeki aktörlerin bir araya gelmesini sağlar.

​-Farkındalık Seminerleri: İşverenlere yönelik, kümelenmenin faydalarını, ortak tedarik ve pazarlama stratejilerini anlatan bilgilendirme seminerleri düzenleyebilirler. Bu seminerlerde, başarılı kümelenme hikayeleri örnek olarak gösterilebilir.

​3. İşverenlere Yönelik Ek Destekler:

​Kümelenme Teşvik Paketleri: SGK, kümelenmeye dahil olan işletmeler için özel teşvikler veya kolaylıklar sağlayabilir. Örneğin, bir kümenin üyesi olan işletmelere SGK işlemlerinde öncelik tanınması veya prim ödemelerinde özel indirimler uygulanması gibi fikirler değerlendirilebilir. Bu, işletmeleri kümelenmeye katılmaya teşvik eder.

​İş Sağlığı ve Güvenliği Kümeleri: SGK, İş Sağlığı ve Güvenliği alanında sektör bazlı kümelenmelerin oluşumunu teşvik edebilir. Bu, iş kazalarını azaltmaya yönelik ortak eğitim ve denetim mekanizmalarının kurulmasını kolaylaştırır. SGK, tüm bu potansiyel rollerle inovasyon ve kümelenme ekosisteminin önemli bir paydaşı haline gelebilir. Kurumun elindeki veri, iletişim ağı ve işverenlerle olan doğrudan ilişkisi, bu alanda büyük bir potansiyel taşıyor. SGK’ nın bu rolü üstlenmesi, kurumun sadece bir sosyal güvenlik kurumu olmaktan çıkıp, ekonominin ve iş dünyasının gelişimine doğrudan katkı sağlayan bir stratejik aktör haline gelmesini de beraberinde getirecektir. SGK’nın bu rolü üstlenmesi, kurumun misyon ve vizyonuna çok yönlü bir katkı sağlayabilir.

-Misyon Açısından: SGK’ nın temel misyonu, sosyal güvenlik hakkını güvence altına almaktır. Bu, sadece sigorta primi toplamak ve emekli maaşı ödemekle sınırlı değildir; aynı zamanda sürdürülebilir bir iş gücü piyasasının ve sosyal refahın korunmasını da içerir. İnovasyon ve kümelenme destekleri, istihdamın artmasına, yeni iş alanlarının yaratılmasına ve işletmelerin daha verimli hale gelmesine yardımcı olur. Bu sayede, daha sağlam bir ekonomik yapı oluşur ve SGK’ nın finansal sürdürülebilirliği de dolaylı yoldan güçlenir. SGK, bu tür çalışmalarla pasif bir hizmet sağlayıcı olmaktan çıkıp, proaktif bir sosyal politika aktörü haline gelir (Esen & Binatlı, 2017).

​-Vizyon Açısından: SGK’ nın vizyonu genellikle vatandaşa en iyi hizmeti sunan, modern ve dijital bir kamu kurumu olmaktır. İnovasyon ve kümelenme süreçlerine entegre olmak, bu vizyonu güçlendirir. SGK’nın elindeki büyük veriyi kullanarak, ekonomik trendleri öngörmesi ve bu verilere dayalı politikalar geliştirmesi, kurumu çağın gereklerine uyum sağlayan, akıllı ve vizyoner bir kurum konumuna yükseltir. Ayrıca, işverenlerle ve çalışanlarla daha yakın çalışarak sadece mevzuatın uygulayıcısı değil, aynı zamanda iş dünyasının gelişimine destek veren bir çözüm ortağı olarak algılanmasını sağlar. Bu şekilde bakınca, SGK’ nın inovasyon ve kümelenme alanında aktif bir rol üstlenmesi, kurumun sadece bugünkü işlevlerini yerine getirmekle kalmayıp, Türkiye’nin ekonomik ve sosyal geleceğine yatırım yapan stratejik bir kurum haline gelmesine olanak tanır. Bu rol, SGK’ nın toplumsal faydasını genişletir ve misyonunu daha kapsamlı bir şekilde yerine getirmesini sağlar. SGK, kümelenme ekosisteminde işgücü güvencesi sağlamalıdır. Kümeler içinde çalışanların sağlık ve sosyal hakları için özel teşvikler (prim indirimi, esnek emeklilik modelleri) getirilmelidir. Avrupa’da kümeler, sosyal sermaye güçlendirmesi ile daha dayanıklı hale gelmiştir (Parrilli, 2024).

Tablo 3. Kurumların Görev Dağılımı

 

Kurum	Görev
Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi	Yabancı yatırımcıları kümelere çekmek, teşvik paketleri hazırlamak
Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu	Ar-Ge ve inovasyon kümelerinin önceliklerini belirlemek
Savunma Sanayi Başkanlığı	Savunma kümelerini koordine etmek, teknoloji transferini hızlandırmak
Siber Güvenlik Başkanlığı	Dijital kümeler için güvenlik altyapısı oluşturmak
Eğitim ve Öğretim Politikaları Kurulu	Kümelenme odaklı müfredat geliştirmek
Tarım ve Gıda Politikaları Kurulu	Tarım kümeleri için teknoloji transferi ve lojistik entegrasyon
Yerel Yönetim ve Afet Politikaları Kurulu	Afetlere dirençli üretim kümeleri geliştirmek
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı	Kümelenme politikalarının koordinasyonu
Ticaret Bakanlığı	İhracat odaklı kümelenme destekleri
Maliye Bakanlığı	Vergi teşvikleri ve kümelenme fonları
Çalışma Bakanlığı	Sosyal güvenlik entegrasyonu ve iş gücü programları
Kalkınma Bakanlığı	Bölgesel kalkınma odaklı kümelenme planlaması
SGK	Kümelerde çalışanlara özel sosyal güvenlik ve prim destekleri

Türkiye Özelinde Yerel Aktörlerin Kümelenme Politikalarındaki Rolü

Kümelenme, yalnızca ulusal düzeyde bakanlıklar veya merkezi otoriteler tarafından yürütülen bir süreç değil; aynı zamanda yerel yönetimlerin, meslek örgütlerinin, üniversitelerin ve sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla şekillenen çok katmanlı bir kalkınma aracıdır. Literatürde yerel aktörlerin rolü, özellikle “kurumsal yoğunluk” (institutional thickness) ve “işlevsel yakınlık” kavramları üzerinden tartışılmaktadır (Amin & Thrift, 1995; Parrilli, 2024).

Yerel Yönetimler (Belediyeler, Kaymakamlıklar, Valilikler)

• Altyapı yatırımları: Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) ve Teknoloji Geliştirme Bölgeleri (TGB) için ulaşım, enerji, lojistik ve dijital altyapının geliştirilmesi.
• Yerel teşvikler: Emlak vergisi indirimi, arsa tahsisi, altyapı kullanım kolaylıkları.
• Kümelenme koordinasyon ofisleri: Yerelde kümelenme ofisleri kurularak işletmelerin, üniversitelerin ve STK’ların ortak projelerde buluşturulması (European Commission, 2020).

Meslek Odaları ve Birlikleri

• Standardizasyon ve sertifikasyon: Meslek birlikleri, kalite standartlarının uygulanması ve firmalara rehberlik edilmesi için test ve belgelendirme merkezleri oluşturabilir.
• Eğitim ve sürekli mesleki gelişim: Kümelerde yer alan firmalara yönelik seminerler, atölyeler ve sektörel eğitimler düzenlenebilir.
• Uluslararası ağlara erişim: Firmaların dış pazarlara açılması için yurtdışı ticaret heyetleri ve fuar organizasyonları desteklenebilir (Ketels, 2021).

Üniversiteler ve Araştırma Merkezleri

• Üniversite–sanayi işbirliği: Ortak Ar-Ge projeleri, teknoparklarda hızlandırıcı programlar, patent üretimi ve teknoloji transferi ofislerinin etkinleştirilmesi.
• Kümelenme araştırma enstitüleri: Yerel kalkınma ajansları ile iş birliği içinde kümelenme odaklı akademik merkezlerin kurulması (Delgado, Porter & Stern, 2014).
• Nitelikli insan kaynağı: “Kümelenme yönetimi” ve “inovasyon ekosistemi” üzerine yüksek lisans programları açılması.

Sivil Toplum Kuruluşları (STK’lar)

• Toplumsal katılım: Yerel istihdam projeleri, sosyal girişimcilik programları ve kadın/ genç girişimci kümelerinin desteklenmesi.
• Sürdürülebilirlik odaklı projeler: Çevre dostu üretim, döngüsel ekonomi ve yeşil dönüşüm alanlarında kümeleri teşvik eden kampanyalar.
• Kültürel sermaye desteği: Yaratıcı endüstrilerde kümelenmenin gelişmesi için yerel sanat, tasarım ve kültür odaklı projelerle iş dünyasının kaynaştırılması.

Türkiye İçin Ulusal Kümelenme Stratejisi 2025–2035 (Kümelenme-2.0)

1. Ara-yüz kurumsallaşması:
   • Ulusal Test-Standart Merkezleri Ağı kurulmalı (Fraunhofer/Catapult benzeri)
   • Bölgesel Kümelenme Otoriteleri: OSB-TGB-Üniversite TTO’larını tek pencerede koordine eden performans-bazlı fonlama.
2. Veri ve ölçme-değerlendirme:
   • Türkiye Küme Haritalama Platformu: ABD’nin Cluster Mapping modeline benzer, açık veri ve politika gösterge seti (istihdam, LQ, patent, ihracat).
3. Yeşil dönüşüm ve enerji verimliliği:
   • Yeşil OSB Sertifikasyonu; AB CBAM ve tedarik zinciri izlenebilirliği için dijital MRV altyapısı; Enerji yönetimi (ISO 50001) ve eko-tasarım (ISO 14006) zorunlulukları.
4. Finansman ve eş-yatırım:
   • Ortak Ar-Ge fonları tematik mükemmeliyet merkezlerine 10 yıllık çekirdek kaynak.+ Eş-yatırım (Kanada GIC modeli) ve
5. Uluslararasılaşma:
   • ECCP/RIS3 ve Horizon Europe eşleşmeleri; AB-Türkiye küme eşleştirme çağrıları (savunma dışı stratejik teknoloji alanları öncelikli).

Eğitim ve İnsan Sermayesi

1. Küme-içi “ortak müfredat”: OSB-TGB’de modüler MEB-YÖK uyumlu çekirdek (metrologi, standardizasyon, kalite, siber güvenlik, LCA-yeşil tasarım, veri bilimi).
2. USTA+ (Üniversite-Sanayi Tamamlayıcı Atölye): 3+1/7+1 kooperatif eğitim; Catapult/Manufacturing USA’daki iş-başı yetkinlik modelleri.
3. Ara eleman/tekniker dönüşümü: MYO-Mesleki Teknik Liselerde “Kümelenme Sertifikası” (NQF uyumlu).
4. Araştırmacı dolaşımı: TTO-enstitü-firma arasında “mobilite bursları” (Almanya’daki sözleşmeli araştırma kültürünün yerelleştirilmesi).

Yönetişim ve Ölçütler

• KPI seti: (i) ileri-teknoloji payı, (ii) toplam faktör verimliliği, (iii) ortak Ar-Ge proje sayısı, (iv) patent/standard sayısı, (v) yeşil enerji/karbon yoğunluğu, (vi) küresel ihracat çeşitliliği.
• Bağımsız değerlendirme: 2 yılda bir etki analizi (Türkiye Bilimsel Kümelenme Değerlendirme Raporu), metodolojide Harvard CMP ve ECCP göstergeleri.

 

Sonuç ve Değerlendirme

Kümelenme, ülkelerin küresel rekabetçiliğini artıran stratejik bir kalkınma aracıdır. Kalite, dijitalleşme, inovasyon ve sosyal güvenlik unsurlarıyla desteklendiğinde uzun vadeli başarı sağlamaktadır. Kümelenme, yerel yetenek tabanını güçlendirirken aynı anda küresel değer zincirlerini besleyen stratejik bir kalkınma aracıdır. Literatürde, güçlü kümelerin istihdam artışı, patent üretimi ve yeni endüstrilerin ortaya çıkışı üzerinde belirgin ve olumlu etkiler yarattığı; ancak bu etkinin bağlama duyarlı, dikkatle tasarlanmış kurumsal yapılara bağlı olduğu vurgulanmaktadır (Delgado et al., 2014; Ketels, 2021; Parrilli, 2024). Türkiye özelinde, mevcut OSB–Teknopark–UR-GE mimarisinin kalite altyapısı, standardizasyon, test ve sertifikasyon mekanizmaları, ortak Ar-Ge merkezleri, veri paylaşım ağları ve yeşil dönüşüm eksenleri etrafında yeniden yapılandırılması, ülkenin “orta-yüksek ve ileri teknoloji” yoğunluğunu kayda değer ölçüde artıracaktır. Güvenç’in çalışmaları, kümelenmenin yalnızca ekonomik bir araç olmadığını; aynı zamanda krizlere karşı direnç kazandıran, büyümeyi ivmelendiren ve toplumsal kapasiteyi genişleten bir “ekosistem” işlevi gördüğünü göstermektedir. Türkiye bağlamında bu yaklaşım, metaforik olarak “büyütücü bir gemi” anlayışıyla bütünleşerek, makro planlama ile akademik vizyonu buluşturan kapsamlı bir kümelenme politikasına güçlü bir zemin sunmaktadır. Kümelenme politikaları tek tip bir reçete değildir. Mekânsal yakınlık her zaman zorunlu olmayabilir; dijital ağlar, tedarik zincirleri ve platform temelli iş birlikleri de işlevsel yakınlık yaratabilir. Japonya örneği bu durumu açıkça ortaya koymaktadır: Tokyo gibi merkezlerde üniversite–sanayi iş birliğinin kalitesi ve dış bağlantıların gücü, kümelenmenin başarısında belirleyici rol oynamaktadır (RIETI; Nishimura & Okamuro). Dolayısıyla Türkiye’de yalnızca ölçek büyütmeye odaklanmak yerine, niteliksel bağların güçlendirilmesi daha kritik görünmektedir. Bu bağlar; standartların oluşturulması, ortak test altyapılarının geliştirilmesi, veri paylaşımı mekanizmalarının kurulması ve bilgi aracılığı sistemlerinin desteklenmesi yoluyla inşa edilebilir. Türkiye’nin ticaret, sanayi, bilim ve teknoloji, gıda ve tarım, mühendislik ve sosyal alanlarda küresel rekabet gücünü artırması, sistematik bir kümelenme politikasına bağlıdır.  Kümelenme politikalarının koordinasyonu için ‘Kümelenme ve İnovasyon Müsteşarlığı’ adıyla merkezi bir otorite kurulmalıdır. Bu otorite Cumhurbaşkanlığı’na bağlı çalışmalı ve tüm bakanlıklar ile strateji kurulları arasında koordinasyonu sağlamalıdır. ABD’deki EDA Cluster Mapping ve AB’deki ECCP benzeri, ‘Türkiye Kümelenme Haritalama Merkezi’ kurulmalıdır. Üniversitelerde ‘Kümelenme Uzmanlığı’ yüksek lisans/doktora programları açılmalı; meslek liseleri ve MYO’larda kümelenme sertifikalı modüller oluşturulmalıdır. TÜBİTAK bünyesinde ‘Küme Dinamikleri Araştırma Enstitüsü’ kurulmalı; ‘Kümelenme Mentörleri’ yetiştirilerek iş dünyası ve yerel yönetimlere danışmanlık verilmelidir.

 

Türkiye İçin Politika Önerileri

1. “Ulusal Kümelenme 2.0 Stratejisi (2025–2035)” ortaya konulmalı ve bu strateji ile yazılım, bilişim, internet, bulut sistemler, yapay zekâ, kuantum, yarıiletken- mikroelektronik, makine-robotik, siber güvenlik, nanoteknoloji, biyoteknoloji, enerji, ileri maden teknolojileri, ileri fizik, savunma, uzay, havacılık, gıda tarım teknolojileri, gıda tedarik zincirleri, farmakoloji, öncelikli sektörler olarak ilan edilmeli.
   2. “Kümelenme Müsteşarlığı” kurulmalı ve tüm kurumlarla koordinasyon yürütülmeli.
2. “Ulusal İnovasyon Ajansı” kurulmalı ve kümelenme sistemine entegre edilmeli.
   4. Üniversite ve enstitülerde “Kümelenme Uzmanlığı” programları başlatılmalı.
   5. Ortak AR-GE ve Test Merkezleri kurulmalı (Fraunhofer ve Catapult örnekleri).
   6. Yeşil OSB Sertifikasyonu getirilerek enerji verimliliği ve sıfır atık yaklaşımı sağlanmalı.
   7. SGK, kümelerde çalışanlara sosyal güvenlik teşvikleri sunmalı. SGK üzerinden kümelere özel sigorta ve prim avantajları. SGK, kümelenmeyi yaymak için, veritabanının kapasitesini artırmalı ve veri analizleri yapmalı. Bunun için özel bir birim kurmalı. İşgücü yetenek haritası çıkarmalı. Sektörel ihtiyaç analizler belirlemeli. İşverenlere kümelenme eğitimleri verilmeli.
   8. Yabancı yatırımcıların kümelere ilgisini artırmak için özel teşvik paketleri hazırlanmalı.
3. Devlet-piyasa entegrasyonu sağlanmalı.
4. Her ilde, valilik koordinasyonunda belediye–üniversite–oda ortaklığıyla “Yerel Kümelenme Ajansları” kurulmalı.
5. Belediyeler ve meslek odaları, üniversitelerle birlikte sektörel kümelenme ile ilgili eğitim paketleri sunmalı.
6. Kalkınma ajansları bünyesinde kümelenme projelerine özel fon havuzları oluşturulmalı.

Üniversiteler ve STK’lar aracılığıyla kümelerde ortak veri tabanları ve bilgi paylaşım ağları kurulmalı.                                                                                                                                                  13. TÜBİTAK çatısı altında “Kümelenme Dinamikleri Araştırma Enstitüsü” kurulabilir.

14. Eğitici insan kaynağı olarak, “Kümelenme Mentörleri” yetiştirilmeli, bu kişiler firmalara, yerel yönetimlere ve sanayi odalarına danışmanlık verebilmelidir.
15. İnovasyon kültürünün yaygınlaşması gereklidir. İnovasyonun sadece bilim insanlarının değil, toplumun her kesiminin bir parçası olduğu algısını yerleştirmek için eğitim programları, bilim festivalleri ve medya kampanyaları düzenlenebilir.

Vedat Kat – Uzman Sosyolog & Psikolojik Danışman

Nurten Canbasoğlu – SGK Uzmanı & Eski SGK İl Müdürü

 

Kaynakça

Amin, A., & Thrift, N. (1995). Globalization, institutional “thickness” and the local economy. In P. Healey, S. Cameron, S. Davoudi, S. Graham, & A. Madani-Pour (Eds.), Managing cities: The new urban context (pp. 91–108). Wiley.

Catapult Network. (2023). Review of the Catapult Network (policy paper). Department for Science, Innovation and Technology.

Chesbrough, H. W. (2003). Open innovation: The new imperative for creating and profiting from technology. Harvard Business Press.

Delgado, M., Porter, M. E., & Stern, S. (2014). Clusters, convergence, and economic performance. Research Policy, 43(10), 1785–1799. Harvard Business School page. https://doi.org/10.1016/j.respol.2014.05.007

Esen, E., & Binatlı, A. O. (2017). Clusters and regional development: A case study on Turkey. International Journal of Economic Perspectives, 11(4), 64–78.

Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation: From National Systems and “Mode 2” to a Triple Helix of university–industry–government relations. Research Policy, 29(2), 109–123. https://doi.org/10.1016/S0048-7333(99)00055-4

European Cluster Collaboration Platform (ECCP). (2023). Country Factsheets (France, Germany, Japan).

European Commission. (2020). European panorama of clusters and industrial change 2020. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2826/357325

European Commission. (2020–2025). Cluster policy webpage (EU-27: 1,500+ clusters; ~%25 istihdam).

Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation: From National Systems and “Mode 2” to a Triple Helix of university–industry–government relations. Research Policy, 29(2), 109–123. https://doi.org/10.1016/S0048-7333(99)00055-4

Fraunhofer-Gesellschaft. (2024). Annual Report 2023 (Total business volume €3.4B).

“Geleceği Kurtarma Projesi: Kümelenme” (2014, 1 Nisan). Aksaray Üniversitesi Haber. Ahika.gov.tr. Ahiler Kalkınma Ajansı.

Güvenç, Z. B. (2025). Kümelenme üzerine yazılar ve konferans katkıları.

Güvenç, Z. B. (2025, 29 Ocak). Kazakistan’ı Güçlendirecek Ekonomik Model: Nuh’un Gemisi [Yorum]. isverensen.org.tr. Serdargunes’ Blog+3İşverenSen+3Kumelenme+3

Güvenç, Z. B. (2025, Ocak). Kümelenme üzerine yazılar ve konferans katkıları. isverensen.org.tr ve kumelenme.biz platformlarında yayımlanmış içerikler.

Güvenç, Z. B. (tarih yok). Prof. Dr. Ziya Burhanettin Güvenç Kimdir? Kümelenme.biz. İşverenSen+4Kumelenme+4Kumelenme+4

Hsinchu Science Park Administration (HSP). (2024). Key Statistics (yıllık gelir).

Intesa Sanpaolo. (2024–2025). Monitor dei Distretti (ihracat göstergeleri).

InvestKorea / KOTRA. (2025). Industrial Complexes (KICOX) overview (1,315+ kompleks).

ISED Canada / EY LLP. (2025). Global Innovation Clusters: Economic impact analysis (2024 EY report).

ISED Canada. (2025). Global Innovation Clusters programme page (özet göstergeler).

Ketels, C. (2021). Clusters in the global economy: Pathways to competitiveness and resilience. Journal of Industry Studies, 28(3), 215–233.

Ketels, C. (2021). Clusters in the global economy: Pathways to competitiveness and resilience. Competitiveness Review, 31(3), 219–236. https://doi.org/10.1108/CR-02-2021-0033

KICOX. (2024). Korea Industrial Complexes Annual Report. Ministry of Trade, Industry and Energy.

Korea Industrial Complex Corporation [KICOX]. (2024). Korea industrial complexes annual report 2024. Ministry of Trade, Industry and Energy. [Resmî rapor, çevrim içi erişim adresi eklenebilir]

La French Tech Aix-Marseille. (2023). Labellisation des 55 pôles de compétitivité (2023–2026).

Lundvall, B. Å. (2010). National systems of innovation: Toward a theory of innovation and interactive learning. Anthem Press.

Manufacturing USA / NIST. (2024). 2023 Annual Report (2,500+ üye; 670 proje; 106k+ eğitim).

METI/RIETI (Japan). (2015–2025). Industrial Cluster Project evaluations (ağ genişlemesi, satış/istihdam etkisi).

Nishimura, J., & Okamuro, H. (2011). Subsidy and networking: The effects of the Industrial Cluster Project. Research Policy.

NRF & JTC (Singapore). (2020–2025). RIE2025; Jurong Innovation District / one-north (bütçe ve kümelenme altyapısı).

OECD. (2015). Innovation policies for inclusive development: Scaling up inclusive innovations. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264229488-en

OECD. (2019). OECD skills strategy 2019: Skills to shape a better future. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264313835-en

Parrilli, M. D. (2024). Innovation and clusters: The dynamics of knowledge and regional development. Routledge.

People’s Daily Online. (2024). China’s 173 national high-tech zones… (Torch Program statistics).

Porter, M. E. (1998). Clusters and the new economics of competition. Harvard Business Review, 76(6), 77–90.

T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2024). Organize Sanayi Bölgeleri ve Teknoloji Geliştirme Bölgeleri istatistikleri. Ankara: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. [Resmî rapor]

T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2024–2025). OSB ve TGB istatistikleri; Haber duyuruları.

T.C. Ticaret Bakanlığı. (2021–2025). Yeşil Mutabakat Eylem Planı; UR-GE Kılavuzları.

TÜBİTAK/TÜİK. (2024). 2023 Ar-Ge harcamaları ve oranlar (GSYH’nin %1,42’si).

UNDP. (2021). Digital strategy 2022–2025: Reimagining development in the digital age. United Nations Development Programme.

U.S. EDA. (2022). Build Back Better Regional Challenge (21 koalisyon, ~$1B).

U.S. Harvard ISC. (n.d.). U.S. Cluster Mapping (veri ve metodoloji).

Wong, P. K., Ho, Y. P., & Singh, A. (2013). Towards a “Global Knowledge Enterprise”: The Entrepreneurial University Model of the National University of Singapore. Academic Entrepreneurship in Asia, 165–193.

World Bank. (2020). Global value chains and development: Redefining the contours of 21st century capitalism. World Bank Group.

World Bank. (2020). World development report 2020: Trading for development in the age of global value chains. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1457-0

Yıldız, S., & Yıldırım, N. (2018). Türkiye’de Teknoloji Geliştirme Bölgeleri ve Kümelenme Süreçleri. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 25(1), 177–196. https://doi.org/10.18657/yonveek.371162