A N K E T

Araştırma tekniklerinden biri. İktisâdi, siyâsî, sosyal vb. sâ- halarda karar verme sırasında karşılaşılan belirsizlikleri ve bilgi eksikliğini gidermek, problemleri teşhis etmek, aydınlatmak, çözüm bulmak için başvurulan sistematik ve plânlı bilgi toplama faâliye- ti. Öteki temel bilgi toplama yöntemleri gözlem ve deneydir (Bkz. Gözlem, Deney). Anketler, uygulandıkları araçlar îtibâriyle değişik isimler alabilir. Telefonla anket, postayla anket vb. A — *
ıiıaırım tJayezîd ise, çekilmeye çalışırken esir düştü. Tîmûr Han, kendisini iyi karşıladı ve tesellî- de bulundu. Bir Osmanlı pâdişâhına yaraşır şekilde, izzet ve ikrâm eyledi. Ancak esâret zilletini çekemeyen Yıldırım Bâyezîd Han, kederinden
Yeni Rehber Ansiklopedisi 192
A N K E T
Haberleşme sırasında önceden hazırlanmış belli bir soru (anket) formunun bulunmasına bağlı olarak yapısal anket ve yapısal olmayan anket ayrımları yapılır. Yapısal olmayan anketlerde, an- ketör önceden ana hatları belirlenmiş olan sorulan, görüşmenin akışına uygun olarak, gerekli gördüğü şekilde sorar. Yapısal görüşmelerde, soruların farklı şekilde ifâde edilmesinden doğabilecek yanlış anlamalar, sorulardan bir kısmının sorulmasının unutulması, ilâve sorular sorulması, soruların değişik kişilere sırası değiştirilerek sorulmasının yol açabileceği olumsuz etkiler önlenebilir. Anket sırasında cevaplayanın soruların ne maksadla sorulduğunu (araştırmanın amacını) bilip bilmemesine bağlı olarak dolaylı ve dolaysız anketlerden bahsedilebilir. Cevaplayıcının cevâbını açıkça bilemediği veya bildiği halde ifâde edemediği veya ifâde edebileceği halde cevaplamak istemeyeceği veya cevaplama esnâsında samimî ve gerçek cevapları vermeyeceğinden şüphe edilen durumlarda araştırmanın maksadı gizlen- melidir. Bu türden anket teknikleri arasında, üçüncü kişi, kelime çağrışım, cümle tamamlama, hikâye tamamlama ve tematik algılama teknikleri sayılabilir. Yüzyüze anket için anketör ile cevaplayıcı doğrudan karşı karşıya gelir. Anket formunun çok uzun olduğu, yüksek bir cevaplandırma oranının ve cevaplamada çabukluk gibi hususların önem kazandığı, çok değişik bilgilerin toplanacağı hallerde sıkça kullanılır. Yüzyüze ankette ce- vaplayıcılardan cevap alma hızı ayarlanabilir. Cevaplayıcılara soru sorma yanında, onlara şekil, nümûne, maket vs. gibi nesneleri gösterme ve görüşme yerinde gözlem yapma imkânı da bulunur. Şahsî münâsebet sâyesinde cevaplayıcının işbirliğinin kazanılması daha kolaylaşır. Görüşme hem soru sayısı hem de süresi îtibâriyle uzun tutulabilir. Postayla anket uygulamasında yazılı bir anket formu herhangi bir vâsıta ile (posta olması şart değil) cevaplayıcıya ulaştırılır, cevaplar da yine herhangi bir araç ile araştırmacıya geri iletilir. Arada bir anketörün bulunmaması, cevapla- yıcıların özel konularda daha serbest ve açık davranmalarını kolaylaştırır. Postayla ankette cevaplama oranı ekseriyâ düşük olur. Ancak ilgi çekecek bir konu, sorular ve görünüş, nisbeten kısa bir anket formu, bir hediye veya sonuçları cevap
Büyük âlim Ankaravî İsmail Rüsûhî Efendinin İstanb Galata Mevlevîhânesindeki türbesi.
Telefonla anket bir bakıma yüz yüze ankete benzer, ancak aradaki bağlantı telefonla sağlanır Ânında cevap almak istenen, araştırmanın çok kısa sürede tamamlanmasının arzulandığı hallerde tercîh edilir. Anketörler merkezî bir yerde bulunduklarından daha kolaylıkla kontrol edilebilirler ve bu yoldan yüzyüze görüşmedeki önemli sakınca olan uydurma anketler önlenebilir. Telefonla anket, bâzı durumlarda öteki anket türlerinde yardımcı araç olarak da kullanılır. Anket yöntemiyle toplanan bilgilerin değeri, bilgi alınan kişilerin seçimindeki doğruluk, isâbel ve objektifliğe bağlıdır. Araştırma sonuçlarına yöneltilen îtirâzlann önemli bölümü araştırma örneğinin seçilmesiyle ilgilidir. Kimlerle görüşüleceğinin belirlenmesi işlemine “örnekleme” adı verilir. Araştırmada kendilerine başvurulacak birimlerin tamâmına araştırma terminolojisinde “ana kütle”, bunlar arasından maksada uygun olarak seçilen birimlerin oluşturduğu alt kümeye “örnek” adı verilir. Örneklemede, basit tesâdüfî örnekleme, zümrelere göre örnekleme, kota örneklemesi, kolayda örnekleme, tek veya çok kademeli örnekleme, eşit veya farklı ihtimalli örnekleme, sistematik örnekleme, kasıtlı örnekleme vb. gibi değişik usûller tâkib edilebilir. Örneklemede bir önemli konu da örnekleme oranı’dır. Esas olarak araştırmanın getirdiği sonuçlara ne derece güvenilebileceği ile ilgili olmakla berâber örnekleme oranının araştırmanın mâliyeti ile de münâsebeti vardır. O yüzden konu, bir optimum bulma meselesidir. Genel bir kâide olarak, örnekleme oranının büyümesine paralel olarak sonuçların daha güvenilir hâle geleceği, buna mukâbil, bilgi toplama mâliyetlerinin hızla yükseleceği söylenebilir. Anket formu (Soru formu), anket yönetiminde bilgi toplamada kullanılan ve belli sorulardan meydâna gelen formdur. Anket yönteminin başarısı, anketörlere olduğu kadar, anket formunun doğru ve mükemmel düzenlenmiş olmasına da bağlıdır. Soru formunun başına, konuyu açık olarak ortaşa koyan, cevaplayıcının ilgisini çekecek, onu işbirliğinde bulunmaya teşvik edecek bir açıklama yerleştirilmelidir. Daha sonra formda yer alacak soruların hazırlanmasına geçilir. Bir anket formunda kullanılabilecek sorular değişik özellikler arzeder. Başlıca t i r%1 i r J n r a l r a r ı k ı ı r l ı ı « n r ı ı l a r i k i s ı H ı s n
Şeyhülislâm Ankaravî Mehmed Emin Efendinin bir fetvâsı.
(J» V ‘ – — ———-
nıiKcı ıcıuııgınae, ıntıyaç ûuyuıan mıgııere sâhip kişilere sözlü veya yazılı sorular sorulur, bunları cevaplamayı kabûl eden kişilerin verdikleri cevaplar alınır, kaydedilir, değerlendirilir ve bir sonuca varılır. Anket, bu bakımdan araştırmacı ile bilgi sâhibi kişiler arasında bir haberleşmedir.
cıdadır. Bu tip soruların kullanılması hâlinde soru sayısının sınırlı tutulması, gerekiyorsa cevap- layıcıdan açıklaması beklenen fikir ve cevapların hacmi ve sayısının belirtilmesi ve mümkünse, soru formu üzerinde kodlamayı kolaylaştıracak boşluklar bırakılması iyi olur. İki şıklı sorular, genellikle evet-hayır türü sorular olarak da bilinir; cevaplayıcının iki şıktan birini seçmesini gerektiren soru tipidir. Bu tip soruların kullanılması sırasında, cevaplayıcıyı şıklardan birini seçme şansını artıracak etkilemelerden sakınmak, olumsuz cevap şıkkı için, kolay ve kaçamak cevap vermeyi engellemek için açıklama yapılmasını istemek, cevaplayıcının gerçekten baskı altında kalmadan cevap vermesini sağlamak için eğer imkân olursa, “fikrim yok” veya “bilmiyorum” gibi ilâve şıklar bulundurmalıdır. Çoklu seçim sorularında, muhtemel cevap şıklarının tamâmı cevaplayıcıya verilip, bunlar arasından bir veya daha fazlasını seçmesi istenir. Bu tip soruların hazırlanması nisbeten güç olmakla berâber, cevaplandırma sırasında cevapla- yıcının işi kolaylaştırılmış olur. Bu tip soruların kullanılması sırasında, alternatif cevaplardan hiçbirinin atlanmamasına, yâni bütün mümkün hallerin kaydedilmesine, seçim yapılacak şık sayısı sınırlanacaksa (kaç şık cevaplandırılacaksa) bunun belirtilmesine, şıkların kavram olarak da mükerrer olmamasına, her şıkkın sâdece bir hususla ilgili olmasına, dikkat edilmelidir. Çoklu seçim tipi sorularda da cevaplamayı zorlamasız hâle getirmek için “bilmiyorum”, “fikrim yok” veya “diğer, (açıklayınız) …………” tarzında şıklar ilâve edilmelidir. Anket yönteminin uygulanmasında cevapla- yıcılarla temas sırasında bâzı hususlara dikkat edilmesi, tecrübeli araştırmacılar tarafından tavsiye olunmaktadır. Cevaplayıcıları küçük gören bir ta- vıra kapılmamalı, ifâdeler düzgün olmalı ve çok ağdalı olmamalı, argo ve halk ağzı kullanılmamalı, ikili anlam taşıyan söz ve ifâdelerden sakınılmak, iki olumsuz ifâdenin peşpeşe kullanılması gibi anlamayı zorlaştırıcı etkilerde bulunulma- malıdır. Soru formunun biçimi ve görünüşü de üzerinde durulacak bir konudur. Soru formunda mümkün olduğunca az söz kullanılmalı, ifâdeler sâde olmalı, bilinen, sık sık dile gelen kelimeler tercih edilmeli,rahat ve hatâsız okunabilir olmalıdır. Soru formunda yer alan sorular mantıkî bir sıra tâkib etmeli, cevanlandırılması zaman alan
açıklamalar ve tâlîmatlar kolayca farkedilebile- cek şekilde yerleştirilmeli ve son olarak, soru formu düzenlenirken, bu formla toplanacak bilgilerin nasıl değerlenip, analize hazırlanacağı daha başlangıçta araştırmanın plânlanması sırasında göz önünde tutulmalıdır.