A N S İK L O P E D İ

. Birçok bilginin sistematik ve çoğu zaman alfabetik sıra ile düzenlenmesinden elde edilen mürâcaat veya el ki- tâbı. Bu isim, bâzan ilmin belirli bölümünün teferruatlı ve sistemli bir şekilde incelendiği ki
Türkiye Gazetesi’nin okuyucularına hediye ettiği ansiklopedilerden Rehber Ansiklopedisi.
yanların fikir ve kanâatleri muhtevâlarından belli olur. Bu insanlık zaafından kurtulabilen yok gibidir. Ansiklopedinin iki önemli özelliği : Konuların metodik düzenlenmesi ve her şeyi içine almasıdır. Kelime olarak eski Yunancadaki dâire- sel eğitim veya bugün genel eğitim dediğimiz bir kelimeden gelmektedir. Buradaki bilgiden bilinmeye değer bilgi mânâsı anlaşılmalıdır. Ansiklopediden de, hazırlayanların önemli kabû ettiği konular hakkında kesin bilgi vermesi bek lenir. Târihî tetkiklerden anlaşıldığına göre ilk an siklopedinin Platon’un talebelerinden Speksippu: tarafından M.Ö. dördüncü asırda yazıldığı tahmil edilmektedir. Ortaçağda, bütün bilgilerin tek bir ciltte top lanması için büyük gayretler sarfedilmiştir. Bun lardan biri Dominikli yazar Beauvais’li Vincent ta rafından hazırlanmış olup, yazarın ifâdesiyle za mânın bütün bilgilerini ihtivâ etmekteydi. On yedinci asrın sonlarında ve 18. asrın baş larında alfabetik sıraya göre düzenlenmiş an siklopedilerin yayınlandığı görülmektedir. Bun lardan ilki, 1704’te İngilizce olarak yayınlandı Daha sonraki senelerde yayınlanan ansiklope diler, 1751-1772 arasında 17 cilt ve ilâve iki ci; hâlinde yayınlanan ortak bir çalışma sonucu, bi yazar yerine pekçok mütehassıs kişi tarafında hazırlanan ve genel sistemi yayınlayanlar tan fından tesbit edilen bir eser olarak ortaya çık mıştır. Bu yol modern ansiklopedileri hazırk tanların hemen hepsi tarafından benimsenmişti Böylece ansiklopedi daha doğru bilgiler verirke eserin daha geniş ve tarafsız olması da sağlar
Kartacs Kral Annibal’ır Gebze’de bulunan anıtı Türkiye Gazetesi’nin okuyucularına hediye ettiği Ansiklopedilerden Evliyalar Ansiklopedisi.
1910-191 l ’de yayınlanmıştır. 1929’daki 14. baskısından îtibâren 24 cilt olarak ABD’de yayınlanmaktadır. Ansiklopedi yayını, 19. yüzyılda yayılmış ve hemen hemen her ülke, kendi ansiklopedisine 20. yüzyılın ortasında sâhib olmuştur. Başlıca Encic- lopedia İtaliana (İtalyanca, 1925), Enciclopedia Universal İlustrada (İspanyolca), Encyclopedia Americana (İngilizce) ve 30 cild olarak ve 1957 ■ 1960 arasında ikinci baskısı yayınlanan Bolşaya Sovetskaya Entsiklopedya (Rusça) 93 cild olarak yayınlanmıştır. Almanya ise 18. asır geleneğine sâdık kalarak Srosse Brockhaus adlı eserin 16. baskısını Brock- laus Conversationslexion ismi altında yaymla- nıştır. 1961’de yayınlanan Meyers Neunes Le- cicon ise bunun bir taklididir. Ancak bu iki eser çin, normal lügatlarda bulunan kelimeleri ihtivâ sttiklerinden ansiklopedik lügat olarak sınıflamak ferinde olur. 1935’te kurulan “Encyclopedia 7rançoise” 21 ciltlik bir eser olarak plânlanmışın Lügat ansiklopedi olarak ün yapmış olan İtalyan Dizionaria Enciclopedica ve Fransız, Laro- ısses’u da önemli eserlerdir. İslâm dünyasında ve Türkiye’de ansiklo- »edi: Müslümanlar ansiklopedi karşılığında Kül- iyât, Dâirât-ül-meârif, Muhît-ül-meârif, Kâmus, /levdüa, Tabakât ve Mevsû’ât gibi isimler kul- anmışlardır. İslâm târihinde ve Osmanlı Devletinde yapılan nsiklopedi çalışmalarının pek azı genel ansiklo- edi niteliğindedir. Genel ansiklopedi niteliğini
Taşköprüzâde’nin M iftâh-us-Seâde’si (Bu eseı müellifin oğlu tarafından Mevdûât-ul-Ulûm adıy la Türkçeye tercüme edilmiştir.); ayrıca Kâtip Çe lebi’nin Keşf-üz-Zünûn’u, Erzurumlu İbrâhiır Hakkı’nın Mârifetnâme’si, Şemseddîn Sâmî’nir Kâmûs-ul-A’lâm’ı, Emrullah Efendi’nin Muhit- ul-M eârif’i (1900), Mehmed İzzet’in Rehber-i Umûr-i Beytiyye’si (3 cilt, 1908), Ali Seydi’nin Musavver Dâiret-uI-Meârif’i, Ahmed Rıfat’ın Lugat-ı Târih ve Coğrafya’sı (1881), Batrik el- Bustanî’nin Dâiret-ul-Meârif’ini (1900) saymak gerekir. Özel mânâda ansiklopedik eserler çok daha fazla telif edilmiştir. Bunlar değişik isimler altında toplanmışlardır. Daha ziyâde kullanılan tâbir “tabakât”tır. İbn-i Sa’d ’ın Tabakât’ı, İbn-i Sub- kî’nin Tabakât-ül-Kübrâ’sı, İbn-i Cülcül’ün Ta- bakât-ül-Etibbâ ve’l-Hükemâsı’nı zikredebiliriz. Ayrıca tıp sâhasında İbn-i Sînâ’nın El-Kânun fi’t- Tıp, Zekeriyâ Râzî’nin El-Hâvî’si, edebiyât sâ- hasında Kaşgarlı Mahmûd’un Dîvânü Lugât-it- Türk’ünü sayabiliriz. Cumhuriyet devrindeki ansiklopedik çalışmalara gelince; ilk yayınlanan ansiklopedi Hayat Ansiklopedisi’dir. Daha sonra 1940’ta İslâm Ansiklopedisi yayınlanmıştır. 1943’te İnönü Ansiklopedisi, (1950’den sonra Türk Ansiklopedisi olarak yayınını tamamlamıştır). 1961’de Hayat Yayınlarının hazırladığı Hayat Ansiklopedisi, 1968’de Arkın Kitabevinin çıkardığı Cumhuriyet Ansiklopedisi ilk genel ansiklopedilerdir. Son yıllarda ise genel ve özel birçok ansiklopedi çıkarılmaktadır. Türkiye Gazetesi Yayın Topluluğu tarafından çıkarılan Rehber Ansiklopedisi, İslâm Âlimleri Ansiklopedisi, Peygamberler Târihi Ansiklopedisi, İslâm Târihi Ansiklopedisi, Osmanlı Târihi Ansiklopedisi, Sağlık Ansiklopedisi, Evli- yâlar Ansiklopedisi bunlardan bir kaçıdır. Hepsi telif eserdir.