ANSİKLOPEDİ

A N S İK LO P E D İ; Aim. Enzyklopadia (f), Fr.
Encyclopédie, İng. Encyclopedia. Birçok bilginin
sistematik ve çoğu zaman alfabetik sıra ile düzenlenmesinden
elde edilen mürâcaat veya el kitâbı.
Bu isim, bâzan ilmin belirli bölümünün teferruâtlı
ve sistemli bir şekilde incelendiği kitaplar
için de kullanılmaktadır. Ansiklopediler, lügatlar
gibi yalnız bir kelimenin çeşitli mânâlarını
veren eserler değildir. Çok değişik konular
hakkında oldukça geniş ve olaylara dayanan bilgiler
verirler. Mümkün olduğu kadar tarafsız hazırlanmaları
beklenirse de, ister istemez hazırlayanların fikir ve kanâatleri muhtevâlarından belli
olur. Bu insanlık zaafından kurtulabilen yok gibidir.
A
nsiklopedinin iki önemli ö ze lliğ i: Konuların
metodik düzenlenmesi ve her şeyi içine almasıdır.
Kelime olarak eski Yunancadaki dâiresel
eğitim veya bugün genel eğitim dediğimiz
bir kelimeden gelmektedir. Buradaki bilgiden,
bilinmeye değer bilgi mânâsı anlaşılmalıdır. Ansiklopediden
de, hazırlayanların önemli kabûl
ettiği konular hakkında kesin bilgi vermesi beklenir.
T
ârihî tetkiklerden anlaşıldığına göre ilk ansiklopedinin
Platon’un talebelerinden Speksippus
tarafından M.Ö. dördüncü asırda yazıldığı tahmin
edilmektedir.
Ortaçağda, bütün bilgilerin tek bir ciltte toplanması
için büyük gayretler sarfedilmiştir. Bunlardan
biri Dominikli yazar Beauvais’li Vincent tarafından
hazırlanmış olup, yazarın ifâdesiyle zamânm
bütün bilgilerini ihtivâ etmekteydi.
On yedinci asrın sonlarında ve 18. asrın başlarında
alfabetik sıraya göre düzenlenmiş ansiklopedilerin
yayınlandığı görülmektedir. Bunlardan
ilki, 1704’te İngilizce olarak yayınlandı.
Daha sonraki senelerde yayınlanan ansiklopediler,
1751-1772 arasında 17 cilt ve ilâve iki cilt
hâlinde yayınlanan ortak bir çalışma sonucu, bir
yazar yerine pekçok mütehassıs kişi tarafından
hazırlanan ve genel sistemi yayınlayanlar tarafından
tesbit edilen bir eser olarak ortaya çıkmıştır.
Bu yol modern ansiklopedileri hazırlatanların
hemen hepsi tarafından benimsenmiştir.
Böylece ansiklopedi daha doğru bilgiler verirken
eserin daha geniş ve tarafsız olması da sağlanmıştır.
İngilizlerin meşhur Encyclopedia Britannicafsı,
Fransızların Encyclopedie’si ile hemen
hemen aynı zamanda yayınlanmıştır. 1768-1771
arasındaki ilk baskısından îtibâren kendine has bir
özelliğe sâhib olmuştur. Büyük ikinci baskısı1910-1911’de yayınlanmıştır. 1929’daki 14. baskısından
îtibâren 24 cilt olarak ABD’de yayınlanmaktadır.
Ansiklopedi yayını, 19. yüzyılda yayılmış ve
hemen hemen her ülke, kendi ansiklopedisine 20.
yüzyılın ortasında sâhib olmuştur. Başlıca Enciclopedia
Italiana (İtalyanca, 1925), Enciclopedia
Universal ilustrada (İspanyolca), Encyclopedia
Americana (İngilizce) ve 30 cild olarak ve 1957
– 1960 arasında ikinci baskısı yayınlanan Bolşaya
Sovetskaya Entsiklopedya (Rusça) 93 cild olarak
yayınlanmıştır.
Almanya ise 18. asır geleneğine sâdık kalarak
Grosse Brockhaus adlı eserin 16. baskısını Brockhaus
Conversationslexion ismi altında yayınlamıştır.
1961’de yayınlanan Meyers Neunes Lexicon
işe bunun bir taklididir. Ancak bu iki eser
için, normal lügatlarda bulunan kelimeleri ihtivâ
ettiklerinden ansiklopedik lügat olarak sınıflamak
yerinde olur. 1935’te kurulan “Encyclopedia
Françoise” 21 ciltlik bir eser olarak plânlanmıştır.
Lügat ansiklopedi olarak ün yapmış olan İtalyan
Dizionaria Enciclopédica ve Fransız, Larousses’u
da önemli eserlerdir.
İslâm dünyasında ve Türkiye’de ansiklopedi
: Müslümanlar ansiklopedi karşılığında Külliyât,
Dâirât-ül-meârif, Muhît-ül-meârif, Kâmus,
Mevdûa, Tabakât ve Mevsû’ât gibi isimler kullanmışlardır.
İslâm târihinde ve Osmanlı Devletinde yapılan
ansiklopedi çalışmalarının pek azı genel ansiklopedi
niteliğindedir. Genel ansiklopedi niteliğini
kazananların bâzıları şunlardır:
Fârâbi’nin İhsâu’l-Ulûm ve Et-TaTîm-us-
Sânî’si, İbn-i Sinâ’nın Eş-Şifâ’sı, Resâil-i İhvân-
ı Safâ, Ebû Hayyân Tevhidî’nin Risâle fi’l-
Ulûm’u, Şah Veliyyullah Dehlevî’nin Huccet-ullah-
il-Bâliga’sı, Nev’î ’nin Netâyicü’l-Fünûn’uTaşköprüzâde’nin Miftâh-us-Seâde’si (Bu eser
müellifin oğlu tarafından Mevdûât-ul-Ulûm adıyla
Türkçeye tercüme edilmiştir.); ayrıca Kâtip Çelebi’nin
Keşf-üz-Zünûn’u, Erzurumlu İbrâhim
Hakkı’nın Mârifetnâme’si, Şemseddîn Sâmî’nin
Kâmûs-ul-A’lâm’ı, Emrullah Efendi’nin Muhîtul-
Meârif’i (1900), Mehmed İzzet’in Rehber-i
Umûr-i Beytiyye’si (3 cilt, 1908), Ali Seydi’nin
Musavver Dâiret-ul-Meârif’i, Ahmed Rıfat’ın
Lugat-ı Târih ve Coğrafya’sı (1881), Batrik el-
Bustanî’nin Dâiret-ul-MeâriPini (1900) saymak
gerekir.
Özel mânâda ansiklopedik eserler çok daha
fazla telif edilmiştir. Bunlar değişik isimler altında
toplanmışlardır. Daha ziyâde kullanılan tâbir
“tabakât”tır. İbn-i Sa’d’ın Tabakât’ı, İbn-i Subkî’nin
Tabakât-ül-Kübrâ’sı, İbn-i Cülcül’ün Tabakât-
ül-Etibbâ ve’l-Hükemâsı’m zikredebiliriz.
Ayrıca tıp sâhasında İbn-i Sînâ’nm El-Kânun fi’t-
Tıp, Zekeriyâ Râzî’nin El-Hâvî’si, edebiyât sâhasında
Kaşgarlı Mahmûd’un Dîvânü Lugât-it-
Türk’ünü sayabiliriz.
Cumhuriyet devrindeki ansiklopedik çalışmalara
gelince; ilk yayınlanan ansiklopedi Hayat
Ansiklopedisidir. Daha sonra 1940’ta İslâm
Ansiklopedisi yayınlanmıştır. 1943’te İnönü Ansiklopedisi,
(1950’den sonra Türk Ansiklopedisi
olarak yayınını tamamlamıştır). 1961’de Hayat
Yayınlarının hazırladığı Hayat Ansiklopedisi,
1968’de Arkın Kitabevinin çıkardığı Cumhûriyet
Ansiklopedisi ilk genel ansiklopedilerdir. Son
yıllarda ise genel ve özel birçok ansiklopedi çıkarılmaktadır.
Türkiye Gazetesi Yayın Topluluğu tarafından
çıkarılan Rehber Ansiklopedisi, İslâm Âlimleri
Ansiklopedisi, Peygamberler Târihi Ansiklopedisi,
İslâm Târihi Ansiklopedisi, Osmanlı Târihi
Ansiklopedisi, Sağlık Ansiklopedisi, Evliyâlar
Ansiklopedisi bunlardan bir kaçıdır. Hepsi
telif eserdir.