Arp

arp, rezonatörün, tellerin oluşturduğu düzleme
yaklaşık ya da tam dik olduğu telli
çalgı. Her teli bir nota verir. Kısadan uzuna
doğru sıralanan tellerin boyu, perdelerin
yüksekten alçağa doğru sıralanışına denk
düşer. Rezonatör genellikle ağaçtan ya da
deridendir. Kemerli ya da yay biçimli
arplarda, sap gövdeden çıkarak gövde ile
bir kavis oluşturur. Köşeli arplarda gövde
ve sap arasında bir açı bulunur. Daha çok
Avrupa’ya özgü olan çerçeveli arplarda
gövde ve sap, aralarında bir açı olacak
biçimde oturtulur ve tellerin gerilimine
destek sağlayan bir sütun ya da öndikme ile
birbirine bağlanır. Öndikmesi olmayan arplarda
teller daha az gerildiğinden, bunlar
çerçeveli arplardan daha düşük perdelidir.
Çift yönlü işleyen modern pedallı arplarda,
eski arpların temel yapısı ve sesi, tam bir
kromatik dizi sağlamaya yarayan karmaşık
bir mekanizmayla bütünleştirilmiştir.
Arp, Eski Yunan ve Roma’da ender
olmakla birlikte ilkçağın Akdeniz ve Ortadoğu
uygarlıklarında yaygın biçimde kullanılırdı.
Mısır ve Mezopotamya’da İÖ y.
3000’den kalma arp tasvirleri bulunmuştur.
335 arp
Bu arplann çoğu, dikey tutularak ve teller
her iki elin parmaklanyla çekilerek çalınırdı.
Mezopotamya’da yatay çalman arplar da
vardı. Bu durumda çalgıcı, arpı, teller
kendisine doğru gelecek biçimde kucağına
yerleştirir ve mızrapla çalardı. Hindistan’da
IS 800’lerde bile hâlâ betimlerine rastlanan
yatay arpların, Ortadoğu’da 600 dolaylarında
ortadan kalktığı anlaşılmaktadır. Gene
Çift yönlü işleyen pedallı arp
Lyon-Healy
aynı tarihlerde Ortadoğu’da unutulmaya
yüz tutan kemerli arplar, günümüzde Afrika’da,
Birmanya’da ve birkaç ücra bölgede
hâlâ kullanılmaktadır. Köşeli arplar, Iran’
da 19. yüzyıla değin varlığını sürdürmüştür.
Avrupa’da 9. yüzyıla doğru görülen çerçeveli
arplann nasıl ortaya çıktığı bilinmemektedir.
Tel kirişli olan ortaçağ arplannın
tipik özelliği, dışa doğru kavisli bir öndikmesi
olmasıydı. Ayrıca diatonik (her oktava
yedi ses) olarak akort edilen bu arplar,
özellikle Kelt topluluklannda yaygındı. Kıta
Avrupası’nda 14. yüzyıl sonlarında, eski
arpın yerini daha dik bir sapı, ince ve sığ bir
tınlama kasası ve hemen hemen dümdüz bir
dikmesi bulunan ince belli Gotik arp aldı.
1500’lerin başlannda, belki daha da önce
kiriş teller takılan bu diatonik Avrupa arpı,
zamanla gelişerek bugünkü arpa dönüştü.
Güney Amerika’da halk arasında kullanılan
arplar, hâlâ bu türün ilk özelliklerini korumaktadır.