Arpa

arpa, buğdaygiller (Poaceae ya da Gramineae)
familyasının Hordeum cinsinden tahıl
bitkileri ve tohumlan:Gövdesi yuvarlak, içi
boş ve düğümlü, yapraklan şerit biçiminde,
tiaşaklan kılçıklıdır. Ekimi yapılan başlıca
arpa türleri başak özelliklerine göre üçe
aynlır: Hordeum vulgare altı-sıralı arpadır,
boğumlu olan başak eksenindeki her boğumda
üç başakçık, her başakçıkta da
taneyi (tohum) oluşturan küçük, verimli bir
çiçek bulunur ; Hordeum distichum iki-sıralı
abadır, ortada taneyi oluşturan verimli
çiçekler, yanda da kısır çiçekler yer ahr;
Hordeum irregulare ise ekimi en az yapılan
türdür, ortada verimli çiçekler, kenarda
kanşık halde verimli ve kısır çiçekler vardır.
Genellikle kavuzlu olan arpa taneleri 8-12
mm uzunluğunda, 3-4 mm genişliğinde, 2-3
mm kalmlığındadır; kann bölümleri uzunlamasına
yanktır.
İlk arpa ekiminin tarihöncesi zamanlarda,
Güneydoğu Asya’da ve Etiyopya’nın yüksek
bölgelerinde yapıldığı sanılmaktadır.
Arpa (Hordeum vulgare)
Grant Heilman
Arpa ekiminin Mısır’da İÖ 5000, Mezopotamya’da
İÖ 3500, Avrupa’nın kuzeybatısında
İÖ 3000, Çin’de IÖ 2000’e değin
uzandığına inanılır. Arpa, 16. yüzyıl boyunca
birçok Avrupa ülkesinin, Romalılann,
Yunanhlann ve Ibranilerin ekmek yapımında
kullandıkları başlıca tahıl olmuştur.
Ihman, kutupaltı ya da astropik iklimlere
uygun çeşitleri olan arpa, öbür tahıllara
oranla değişik iklimlere daha kolay uyum
sağlayabilir ve daha kısa sürede büyüyüp,
olgunlaşabilir. Himalaya yamaçlarında olduğu
gibi, ılık mevsimi çok kısa süren sert
iklimli bölgelerde bile üretilebilir; ancak bu
koşullarda, öbür bölgelerden daha az ürün
alınır. Kuru sıcaklara öbür küçük tanelilerden
daha dayanıklı olan arpa, genellikle
ağustosta ekildiği Kuzey Afrika’nın çölümsü
bölgelerinde iyi yetişir. İlkbahar ekimi.
Kuzey Amerika ve Avrupa’nın batısındaki
soğuk ve nemli bölgelerde iyi sonuç vermektedir.
Dünyanın bir yıllık arpa üretimi 1970’lerin
sonlannda yaklaşık 96 milyon hektarlık
alandan 180 milyon ton olmuştur. Dünya
üretiminin yansına yakını hayvan yemi,
geriye kalanı da insanlar için çeşitli besin
maddeleri ve malt yapımında kullanılır.
Bira çoğunlukla çimlendirilmiş arpadan yapılır
ve dünya arpa üretiminin yüzde 10’dan
fazlası bu amaçla tüketilir. Çimlendirilmiş
arpa aynca damıtık içkilerin üretiminde de
kullanılır (bak. malt).
Arpa, yüksek oranda karbonhidratların
yanı sıra protein, kalsiyum, fosfor ve az
miktarda B vitamini içerir. Bileşimindeki
glüten (esnek bir protein) yüzdesi düşük
olduğu için, arpa unu gözenekli ve yumuşak
ekmek yapımında kullanılmaya uygun değildir.
Arpanın en çok tüketilen tahıl olduğu
Kuzey Afrika ve Asya’nın bazı bölümlerinde
arpa unundan mayasız ya da yassı ekmek
ve lapa yapılır. Kavuzlanndan ve kepek
tabakalanndan temizlenen parlatılmış arpa
taneleri dünyanın pek çok ülkesinde çorbalara
katılır. Arpanın yumuşak samanı da
genellikle hayvanlar için yatak ve tokluk
verici besin maddesi olarak kullanılır.
Türkiye’de buğdaydan sonra en çok yetiştirilen
“serin iklim tahılı” arpadır. Güç
koşullara buğdaydan daha dayanıklı olduğu
için, ülkenin her yerinde yetiştirilmekle
birlikte, üretimde birinci sırayı İç Anadolu
Bölgesi ahr. En çok arpa yetiştirilen iller
Konya, Ankara, Afyonkarahisar ve Eskişehir’dir.
1984’te Türkiye’nin toplam arpa
üretimi 6,5 milyon ton olmuş, bunun yüzde
20’si Konya’dan, yüzde 7,6’sı Ankara’dan,
yüzde 5,2’si Afyonkarahisar’dan, yüzde 5’i
Eskişehir’den sağlanmıştır.
Arpa ekimi, iklim koşullanna bağlı olarak
yaz ya da güz mevsiminde yapılır.
1970’lerde bira sanayisinin gelişmesiyle hem
üretim, hem de “tokak” ve “zafer” gibi
biralık arpa çeşitlerine yönelim artmıştır.
Türkiye 1984’te 167 bin ton dolayında arpa
ihraç etmiş ve 22,7 milyon ABD doları
döviz sağlamıştır. İhracat, ağırlıkla Ortadoğu
ülkelerine yöneliktir.