Asbest

asbest, a m y a n t olarak da bilinir, doğal
mineral lifi. Belirli asbest kayaçlannda, en
çok da serpantin (yılantaşı) mineral grubundan
krizoht türü kay açlarda bulunur. Maden
ocaklarının yanı sıra taşocaklarmdan da
elde edilebilen ve ateşe karşı dayanıklılığı
eski zamanlardan beri bilınegelen asbest
lifi, gene de ancak 19. yüzyıldan başlayarak
ticari bir öneme sahip olmuştur.
Türkiye’de asbest çıkanlan başlıca bölgeler
Sivas, Bursa’nın İnegöl ilçesi, Kütahya’
nın Emet ilçesi ve Sivaslı yöresidir. Kars’ın
Kağızman ilçesindeki asbest toplam rezervlerinin
yalnızca 30 bin tonluk bölümü bilinmektedir.
Tunceli’nin Büyükyurt bucağında
ise 3 cm kalınlığında ve 20-30 cm uzunluğunda
asbest damarlanna rastlanmıştır. Yılda
yaklaşık 10 bin tona ulaşan Türkiye
asbest üretimi iç talebe yetmediğinden, her
yıl yaklaşık 20 bin ton asbest ithalatı
yapılmaktadır.
Önce kayanın kırılmasıyla açığa çıkarılan
lif, daha sonra çoğunlukla üfleme yöntemiyle
çevresindeki diğer maddelerden temizlenir.
Böylece elde edilen liflerden yalnızca
en uzunları (en az 1 cm) iplik halinde
eğrilebilir. Öbürleri ise kâğıt, karton ve
asbest-çimento karışımı inşaat malzemelerinin
yapımında kullanılır.
Düzgün yüzeyli, gevrek lifler birbirleri
üzerinden kolayca kaydığından, bunların
iplik haline getirilebilmeleri için yüzde 10-
25 oranında, pamuk gibi pürüzlü liflerle
kanştırılmalan gerekir. Asbest lifi genellikle
beyazımsı renktedir; ancak açık yeşil, sarı
ya da mavi türlerine de rastlanır. Kolay
boya tutmaz, boyansa bile yüzeyi düzgün
olmaz ve boyası çabuk solar. Isı ve ateşe
dayanıklılığının yanı sıra, asit ve alkalilere
karşı da dirençli olması nedeniyle kimyasal
maddelerle yapılan çalışmalarda yaygın biçimde
kullanılır.
Asbest lifinden alev almayan maddelere
gerek duyulan uygulamalarda yararlanılır.
Aynca çeşitli sanayi dallarında, özellikle de
fren balatalan, inşaat malzemeleri, elektrikli
araçlar ve yalıtım maddelerinin üretiminde
kullanılır. Asbest bezi ise güvenlik
giysilerinde, sahne perdelerinde ve kamu
binalarındaki yangın durdurucu kaplamalarda
kullanılır. Asbest lifinin en çok çıkanldığı
ülke Kanada’dır; asbest ürünlerinin üretiminde
ise ABD başı çekmektedir.
Asbest lifinin insan sağlığı üzerindeki
olumsuz etkileriyle ilgili raporlar,
1970’lerden başlayarak gittikçe artan bir
kaygı yarattı. Kısa liflerin, akciğerlerde
görülen asbestoz hastalığına ve akciğer
kanserinin çok hızlı ilerleyen, öldürücü bir
türü olan mezotelyomaya neden olduğu
ileri sürüldü. Bu bilgilerin yayılmasıyla,
yüzyılın başından beri asbestin inşaatlarda
ve üretimde sıkça kullanılmış olması ve
havaya yayılan asbest “tozunun” her yerde
görülmesi, endişeleri iyice artırarak asbest
kullanımını kısıtlama konusundaki girişimleri
hızlandırdı. Su kaynaklarının asbest
madeninin işlenmesi sırasında oluşan artıklarla
kirlenmesi ise, boyutlan tam bilinmeyen
başka bir tehlike oluşturmaktadır.