Aşınma

aşınma, e r o z y o n olarak da bilinir, başta
toprak ve kayaç döküntüleri olmak üzere
çeşitli yüzey maddelerinin yerkabuğundan
ayrılması ve doğal etkenlerle başka bölgelere
taşınması. Kayaçlann bulundukları yerde
ufalanması ile aşınma olayını ayıran tek
fark, aşınma artığı maddelerin taşınmasıdır.
Aşınma terimi geniş anlamıyla, Yer yüzeyindeki
oluşumların yıpranmasına ve biçimlenmesine
yol açan, kayalann bulundukları
yerde ufalanması, ufalanma ürünü olan
maddelerin taşınması ve rüzgâr, akarsu,
deniz ve buzul aşındırması gibi olayları
kapsar. Bu geniş tanım daha doğru bir
adlandırmayla süprülme ya da dağılma olarak
anılır ve kütle hareketi süreçlerini de
içerir. Aşınmanın daha dar kapsamlı bir
tanımı ise, aşınma artığı maddelerin taşınması
olayını dışta bırakır, ama bu yaklaşım
aşınma ile ufalanma arasındaki ayrımı çok
belirsizleştirir. Bu nedenle aşınma, aşınma
ya da ufalanma artıklarının dağılma bölgesinden
taşınması olayını da içerir, ama
bunların yeni bir bölgede çökelmesi sürecini
kapsam dışı bırakır. Birbirini tamamlayan
aşınma ve çökelme ya da tortullaşma olaylan,
rüzgârın, hareket halindeki suyun ve
buzların neden olduğu ve var olan yeryüzü
biçimlerinin değişmesi ve yeni yer biçimlerinin
ortaya çıkmasıyla sonuçlanan jeomorfolojik
süreçler biçiminde gelişir.
Aşınma çoğu kez kayacın dağılması ya da
ufalanma sonucunda değişime uğramasından
sonra ortaya çıkar. Ufalanma artığı
kaya parçalan, doğal etkenlerle bulunduklan
yerden aynlacak ve uzaklara taşınacaktır.
Ama aşınmadan örice ufalanmanın olması
zorunlu değildir; kimi zaman bu iki dağılma
süreci kayacı birükte yıpratır, kimi zaman
da tek başına aşınma temel dağıtıcı süreç
olur. Her iki sürecin birlikte yer aldığı
durumlarda, aşınmayı ufalanmadan ayırmak
için, taşımanın var olup olmadığına
bakılır.
Aşınmaya yol açan en önemli doğal etken,
hareket halindeki sudur. Kıyı aşınması olarak
adlandınlan deniz kıyılannın kemirilmesi,
temel olarak deniz dalgalannm etkisiyle
gerçekleştiği gibi, bir bölümüyle de deniz
tepelerinin, rüzgâr ve don gibi atmosfer
etkilerinin ve gelgit süpürmelerinin sonucu
dağılmasıyla da ortaya çıkabilir. Deniz dalgası
aşındırması, temel olarak su basıncının,
kıyılara vuran dalgaların çarpma etkisinin
ve su kütlesiyle durmaksızın çalkalanan
kum ve çakılların aşındıncı etkilerinin sonucudur.
Dalgakıran gibi kıyı yapılarının aşınarak
çökmesine yol açan en önemli etkenler,
genellikle dalga çarpması ve su basıncıdır.
Fırtına dalgalannm çarpma etkisi ve su
basıncı ise, kaya bloklarının su gücüyle
sökülmeye elverişli olduğu, büyük oranda
çatlak ya da katmanlaşmış kayaçlardan
oluşan kıyılarda etkilidir. Kıyılar üzerinde
belki de en önemli aşındıncı etkiyi, kıyı
şeritlerine çarpan kum ve çakıllar yaratır.
Dalga hareketiyle ileri-geri sürüklenen parçalar,
kıyı boyunca ana kayacı aşındırdığı
gibi, çakıllann yıpranarak kuma dönüşmesine
de neden olur. Kıyının ya da kumsalın
yalnızca gözle görülür bölümleriyle sınırlı
kalmayan aşındırma hareketi, 200 m derinliğe
kadar inen denizdibi bölgelerinde de
etkili olur. Dalga aşındırması kıyıların gerilemesine
neden olurken, deniz tepeleri ve
dalga düzlüklerinin oluşmasına yol açar. Bu
arada deniz mağaralannın aşınmasıyla da
kemerler ya da doğal köprüler ortaya çıkar.
Dalga hareketiyle çeşitli maddelerin ilerigeri
taşınmasının yanı sıra, dalgalann kıyıya
çaıptıktan sonra boylamasına hareket etmeleriyle,
ya da kıyının hemen açığında görülen
sığ kıyı akıntılarının etkisiyle tortullar
da taşınır. Bu taşıma hareketleri yeni çökellerin
oluşmasına ve kıyıdan denize doğru
ilerleyen kıyı şeritleri, kıyıdilleri, kıyıoklan
ve set kıyılarının ortaya çıkmasına neden
olur.
Akarsularda ve haliçlerde sığ dipler, hareket
halindeki suyun etkisiyle aşınır ve bu
aşınma özellikle sulann kabarma döneminde
artar. Haliçlerde buna, akarsu ile gelgit
sularının aşındıncı etkilerinin birleştiği sulann
çekilmesi dönemi sırasında ortaya çıkan
gelgit akışının etkisi de eklenir. Bu süpürme
hareketi, akarsu ya da akıntı gövdesi içindeki
tortullan sürükleyerek taşır. Bu sürüklenen
tortullar da, ya birbirlerine sürtünerek
ya da akarsu dibini ve kıyılannı törpüleyerek
yeni aşınmalann oluşmasına yol açar ve
topladığı yeni tortulları da, akarsuyun su
hacmi ve hızı elverdiği sürece beraberinde
sürükler. Akarsuyun hızı özellikle sığlıklarda
ve kıyı kesimlerinde yavaşlayınca bu
tortullar çökelmeye başlar ve geniş birikinti
yelpazeleri, taşkın ovalan, kıyıdilleri ve
akarsu deltalan gibi yeryüzü biçimleri ortaya
çıkar. Akarsulardan ya da öbür su
akmtılanndan etkilenmeyen yüzey topraklan
ise, yağmurların, eriyen karlann ve
donların etkisiyle sürekli olarak aşındırılır.
Buralarda oluşan molozlar ve tortullar küçük
su akıntılanyla akarsulara taşınır, oradan
da denizlere sürüklenir.
Buzul aşındırması ise, ya buzların yüzey
oluşumlan üzerinde sürüklenerek buralan
törpülemesi ya da hareket halindeki buzullann
dipteki kaya bloklarını koparması
biçiminde ortaya çıkar. Aşınma artıklan,
buzul tarafından çökel halinde toplanana ya
da buzul eriyene kadar sürüklenerek
taşınır.
Kimi kurak bölgelerde ya da çöllerde,
kumları süpüren rüzgânn kayaçlar üzerinde
aşındırıcı bir etkisi vardır. Birbirine yakın
olmayan ve bitkilerin koruyucu etkisinden
yoksun olan kumullann yüzeyi de, rüzgârla
sürüklenen kumlann etkisiyle aşınarak biçim
değiştirir. Bu rüzgâr hareketi yüzey
oluşumlarının savrulmasına, başka bir deyişle
küçük, gevşek parçalann yüzeyden
ayrılmasına ve kum püskürmelerine neden
olur. Savrulma, yüzeyde yalnızca rüzgârın
ve aşındıncı maddelerin etkisine dayanabilecek
büyüklükte parçalar kalıncaya kadar
sürer. Rüzgâr, aşınma artıklannı ya parçacıkların
her yönde savrulduğu bir burgaç
hareketi ya da komşu hava katmanlannm
birbirinin üzerinden kaydığı düzgün bir akış
biçiminde, Yer yüzeyine yakm kesimlerden
ya da yükseklerden taşır. Taşıma sırasında
yakın boyutlardaki parçacıklar gruplaşarak
çökelmeye hazırlanır, büyük parçacıklar ise
birbirlerine sürtünerek boyutlannı değiştirir.
Rüzgâr aşındırmasının ürünü olan maddeler,
rüzgânn hızı parçacıklan taşıyamayacak
duruma gelene kadar ya da parçacıklar
çeşitli yüzey oluşumlanna çarpana ya da
yapışana kadar taşınır. Ayrıca bak. jeomorfolojik
çevrim.