Asit-baz katalizi

asit-baz katalizi, bir kimyasal tepkimenin,
tepkimeye doğrudan katılmayan bir asit ya
da bir baz eklenerek hızlandınlması. Kataliz
tepkimesi, sakarozun sülfürik asitli ortamda
glikoz ve früktoza aynşmasında
asit-baz tepkimesi 390
olduğu gibi yalnız asitlerle gerçekleştiğinde
“asit katalizli”, sodyum hidroksitti ortamda
aldehit ve ketonlara hidrojen siyanür katılmasında
olduğu gibi yalnız bazlarla gerçekleştiğinde
ise “baz katalizli” adını alır.
Asit-baz katalizli tepkimelerin mekanizması,
Br0 nsted-Lowry kuramının asit ve
baz kavramlarından yola çıkarak, tepkimenin
başlangıcında, asit katalizörden tepkimeye
giren maddeye ya da tepkimeye giren
maddeden baz katalizöre bir proton aktarımının
gerçekleşmesiyle açıklanır. Lewis’in
asit ve baz kuramında ise, tepkime sırasında
baz katalizörün verdiği ya da asit katalizörün
aldığı bir elektron çiftinin paylaşılması
söz konusudur.
Petrol hidrokarbonlarının benzine ve benzeri
ürünlere dönüştürülmesi gibi, sanayide
önem taşıyan birçok tepkimede asit katalizörlerden
yararlanılır. Örneğin molekül
ağırlığı yüksek hidrokarbonların parçalanmasında
(kraking) aluminyum-silisyum dioksit
(Br0 nsted-Lowry asitleri), doymamış
hidrokarbonlann polimerleştirilmesinde
sülfürik asit ya da hidrojen flüorür (Br0 nsted-
Lowry asitleri), alifatik hidrokarbonlann
izomerleştirilmesinde aluminyum klorür
(Lewis asidi) gibi asit katalizörler kullanılır.
Bazlarla katalizlenen tepkimelerin sanayideki
en önemli uygulamalanndan biri, poliüretan
köpüklerinin üretimi için, diizosiyanatlann
yüksek alkollerle aminli ortamda
tepkimeye sokulmasıdır