Atabeg

atabeg, Selçuklularda şehzadeleri eğitmekle
görevli ve giderek bağımsız bir statü
kazanan devlet adamlan, beyler.
Atabeg unvanını ilk kullanan ünlü Selçuklu
veziri Nizamülmülk’tü. Melikşah kendisini
yetiştiren Nizamülmülk’e atabeg unvanına
bağlı olarak her türlü yetkiyi vermişti.
Büyük Selçuklu hükümdarlan eyalet melıkliğine
gönderilen hanedan üyelerinin yanına,
danışman ve vasi olarak bir atabeg
atarlardı. Atabegler, Oğuz beyleri arasından
ya da köle asıllı yüksek düzeydeki
komutanlardan seçilirdi. Doğrudan doğruya
hükümdara bağh olan atabegler, yönettikleri
bölgede yan egemendiler. Çeşitli bölgelerde
yüksek gelirli iktalan, askeri güçleri
ve memurlan olurdu. Sultan öldüğünde
atabegler görünüşte kendi meliklerini hükümdar
yapmak için, ashnda ise devlet
yönetimim kendi ellerine geçirmek amacıyla
taht kavgalanmn çıkmasına neden olurlardı.
Selçuklu Devletinin güçlü olduğu
dönemlerde, atabegler sultanın egemenliği
altmda kaldılar. Ama özellikle Sencer’in
ölümünden (1157) sonra Selçuklu Devleti
zayıflayınca, atabegler naibi olduklan şehzadelerin
yerine kendi egemenliklerini kurdular.
Atabeglik babadan oğula geçer oldu,
atabeg soylan oluştu. En ünlü atabeg soylan
Begteginliler(*), İldenizliler(*), Salgurlular(*),
Tokteginlıler(*) ve Zengilerdir(*).
Bunlar Büyük Selçuklu Devleti zayıflayınca
bağımsızlıklannı ilan edip beylikler kurmuşlardı.
Atabeglik bir unvan olarak Anadolu
Selçuklulan, Harezmşahlar, Eyyubiler,
Memlûklar ve Safevilerde de vardı.