Atalara Tapınma

atalara tapınma, yaşayanlar ile aynı soydan
sayılan ölülere ilişkin dinsel inanç ve
uygulamalar. Tapınılan ata ruhlan, söylencelerden
doğmuş varlıklar da olabilir. Atalara
tapınma, ölülerin ruhlanna saygı göstermek
ya da onlardan korkmak kadar
evrensel olmamakla birlikte, oldukça geniş
bir alana dağılmış çok çeşitli kültürlerde
görülür. Afrika ve Asya ile Büyük Okyanus
kuşağında yazılı kültüre geçmemiş toplumlarda
oldukça yaygındır. Asya kültürlerinde,
özellikle Hindistan, Çin ve Japonya’da
bu inançlara rastlanır. Eski Akdeniz ve
Avrupa halklan arasmda da atalara tapınma
görülmüştür.
Atalara tapınılan kültürlerde, yaşayanlar
ile ölüler, belli bir toplum içinde birbiriyle
bağlantısı olan iki grup kadar ilişki içindedir.
Çünkü ölüm, kişiyi bağlı olduğu toplumsal
birimden (aile, boy, aşiret, köy,
ulus) ayırmaz. Bazı toplumlarda ölüler,
şefkatle ilişki kurulabilecek birer aile bireyi,
birer dost gibi görülürler. Bazen, bir süre
için, yaşayanlara küsebilir, ya da öfkelenebilirler;
ama gereken saygı ve tapınma ile
bu küskünlük giderilebilir. Kimi toplumlarda
ise ölülere, özellikle de yabancılann
ölülerine, yaşayanlara dost olmayan, bireylere
ya da bütün topluluğa zarar verebilecek
kötü niyetli ruhlar olarak bakılır. Atalara
tapınmamn birkaç türüne rastlanır. Bunlardan
biri, ölülere, yaşarken üyesi olduklan
grubun (aile, boy, aşiret, ulus) tümünün
tapınmasıdır. Bu tür topluca tapınma, Eski
Roma’nın manes (iyi ruhlar) ya da parenîum
(ölülere adak) kültlerinde görülür ve
belirli bir düzeydeki tüm ölüleri kapsar. Bu
kültlerde ölü kişi, tapınmanın nesnesi değil,
yaşam gücü ya da genius (Latince “koruyucu
ruh”) olarak görülür.
Tek tek atalara tapınma ise daha yaygındır.
Bu tür tapınma, örneğin Roma’da
imparator kültünde, Mısır’da eski hükümdarlara
tapınmada, Japonya’da imparatorluk
hanedanının üyelerine tapınmada olduğu
gibi, topluca tapınma ile çeşitli biçimlerde
kaynaşmış olabilir.
Bütün atalar, eşit ölçüde tapınmaya değer
görülmez; bazılannın ötekilerden daha kudretli
olduğu varsayılır. Grubun sıradan bir
üyesi öldüğünde, ona ancak kendi yakınlan
tapınır, hatta bazen kimse tapınmaz, bazen
de yalnızca bir süre tapınılır. Oysa büyük
kişilerin ruhlan, bütün toplum için bir
tapınma odağı olur. Toplumda bir ağırlığı
olmanın ve yaşça büyüklüğün yanında, ün
de ölen kişinin tapınılan atalar arasına
girmesini sağlayabilir. Örneğin bir ailenin
kurucusu, o aile için kuşaklar boyunca
tapınılacak bir kişi olur.
Atalardan biri, tapınılmaya değer olma
özelliklerinden çoğunu kendisinde topluyor
ya da bir alanda büyük bir üstünlük taşıyorsa,
artık bu dünyadan göçmüş bir ruh olarak
değil, bir tann olarak görülür. Bunun en iyi
örneklerinden biri, Eski Yunan’ın birçok
yerinde bir tann olarak yüceltilen, ama aynı
zamanda bir kahraman olarak hekimler
loncası Asklepiadai tarafından tapınılan
Asklepios’tur.
Yaşayanlara birçok yönden yardımcı olmalan
için ata ruhlanna başvurulur. Soyun
devamını sağlamak, hastahklan ve belalan
uzaklaştırmak ya da önlemek, iyi ürün
alınmasını gözetmek (birçok kültürde, atalann
toprakta yaşadığı düşünülür) bunlar
arasındadır. Tannlar ile dostluk ettiklerine
ve gökyüzünde ya da tannlann yanında
yaşadıklanna inamlan ata ruhlanmn, tannlar
ile yaşayanlar arasmda aracıhk yapmalan
da beklenir. Ata ruhundan istenemeyecek
ya da onun baş edemeyeceği hiçbir şey
yoktur. Ata ruhlan ile tannlar arasındaki
ilişki, genellikle bir ast-üst ilişkisidir; ama
onlann, yaşayanlara göre, tann lütuflanndan
daha büyük pay aldıklanna inanıhr.