BALTALİMANI ANTLAŞMASI

Osmanlı Devletinin 1838’de İngiltere ile Baltalimanı’nda imzâladığı ticâret antlaşması. Avrupa’da sanâyi inkılâbının netîcesi olarak daha fazla ham maddeye ihtiyâç duyulmaya başlandı. Bunun üzerine Osmanlı hükümeti de 1826’dan îtibâren, ham maddesini dışarıya çıkararak esnafın işsiz kalmasını önlemek maksâdıy- le bir nevi himâye sistemi olan yed-i vâhid (tekel) usûlünü uygulamaya koymuştu. Sistemin ayrıca yeni kurulmuş olan Asâkir-i Mansûre-i Muham- mediyye ordusuna kaynak bulmak ve üreticinin mahsûlünü ucuza satarak aldanmasını önlemek gibi gâyeleri de bulunuyordu. Yed-i vâhid uygulaması özellikle İngiliz tüccârlarmı son derece rahatsız ediyordu. Nitekim, İngiliz sefiri Ponsenby, yed-i vâhid usûlü ile ticâret serbestisine konmuş engellere şiddetle çatmakta; Türkiye’de mahsûl yetiştirenler, bunların fiyatlarını tesbit etmekte yegâne hâkim olan imtiyazlı kimselere satmak mecbûri- yetinde kaldıkça, Türk sanâyiinin geriliğe mahkûm kalacağını iddiâ etmekteydi. Kısaca yed-i vâhid usûlü, İngiltere’nin Osmanlı Devletini gönlünce sömürmesini engellemekteydi. Bu sebeple İngilizler, Osmanlı ticâretinde kendilerine ters düşen hükümlerin kaldırılması için 1833’ten itibâren ünlü hâriciye nâzırları Polmers- ton aracılığıyla uğraşmaya başladılar. 1836’daki müzâkerelerde Osmanlı heyetine başkanlık eden gümrük emini Tâhir Efendi, eski düzenden mümkün olduğunca az tâviz vermeye çalışmış ve İngiliz isteklerine boyun eğmemişti. Bu durumda İngiliz diplomasisi, Osmanlı bürokrasisinin zayıf ve bunalımlı bir devresini kollamaya başladı. Nitekim bu fırsat iki yönlü bir şekilde İngilizlerin karşısına çıktı. 1837’de Londra büyükelçiliğinden hâriciye nâzırlığına getirilen Mustafa Reşîd Paşa, İngilizlere yakın bir müzâkereciydi. Londra bü- yükelçiliğindeyken mason locasına kayıtlı olan Reşîd Paşa, Osmanlı Devlitini iktisâdî bakımdan çökertecek bir antlaşmaya yanaşmakta hiç tereddüt göstermedi. Bu sırada Mehmed Ali Paşa Mısır’da Osmanlı Devleti için büyük bir tehlike arz ediyordu. Reşîd Paşa, Mısır meselesinde İngilizlerin yardımlarını temin bahânesiyle Baltalima- nı’ndaki yalısında dört gün süren ve çok gizli tutulan pazarlıklar sonucunda, 16 Ağustos 1838’de Osmanlı-İngiliz ticâret antlaşmasını imzâladılar. Antlaşma, 8 Ekim 1838’de Kraliçe Victoria, bir ay sonra da Sultan Mahmûd tarafından tasdik olundu. Esas ve zeyl olmak üzere iki kısım hâlinde tanzim edilen antlaşmanın birinci kısmı iç ticârete âit maddeleri; zeyli meydana getiren ikinci kısım ise İngiltere’den ithâl edilecek mallarla, transit eş- yâların gümrüklendirilme şekillerini ihtivâ ediyordu.