BAYKUŞ (Strix)

Ş (Strix); Alırı. Eule(f), Fr. Hibou, İng. Owl. Familyası: Baykuşgiller (Strigidae). Yaşadığı yerler: Ağaç kovukları, harâbeler, kuleler, terk edilmiş kuş yuvaları. Antarktika hâriç dünyânın her yerinde. Özellikleri: Gece avlanan yırtıcı kuşlardır. Ömrü: 60-70 yıldır. Çeşitleri:
Bataklık baykuşu.
BAYKUŞ
Baykuşların değişik boylarda ve birbirinden farklı görünüşte birçok çeşitleri vardır. Bunlardan biri olan Peçeli baykuş.
Boyları 18-70 cm arasında değişen 123 kadar türü vardır. Bunlardan alaca baykuş, ak baykuş, cüce baykuş, puhu, kukumav, peçeli baykuş meş- hûrlarıdır. Öne doğru yönelmiş iri gözlü, yırtıcı gece kuşlarının genel adı. Başları büyük ve tüylüdür. Kuyrukları kısa olmakla berâber, kanatları enli ve uzundur. Bir kısmının kanat açıklığı, bir adam boyuna ulaşır. Serçe kadar küçük olanları da vardır. Gagalan kıvrık, pençeleri keskin kanca tırnaklı ve döner parmaklıdır. Kuvvetli pençeleri âdetâ avına kenetlenir. Kavramaları o kadar sıkıdır ki, bâzan inatçı bir baykuş tarafından tutulan insan bileğini kurtarmanın yolu, hayvanın ayak tendonlarını (kirişlerini) kesmektir. Baykuşlar tam bir sessizlik içinde avlanır. Bütün vücûdu yumuşak ve ince tüylerle kaplıdır. Tüyler, uçuş sırasında tabiî bir susturucudur. Uçuş esnâsında kanatlarının “pırpır” sesi duyulmaz. İri gözleri, başlarının yanında değil önündedir. Aşırı büyüklükteki gözleri, göz oyuğunda hareket edemez. Araba farı gibi yuvalarında sâbittir. Ama baykuş boynunu 300 derecelik alan içinde rahatça çevirerek çevresini kontrol edebilir. Dişi baykuş erkeklerinden daha iri olup, 2-10 yumurta yumurtlarlar. Kuluçka süresi 30-40 gündür. Yumurtadan çıkan yavruların göz ve kulakları kapalıdır. Yavruların yuvada kalma süresi farklıdır. Tam karanlıkta görme kâbiliyetleri yoktur. Az bir ışık avlarını yakalamaya kâfidir. Gözlerindeki ağ tabaka sarı renklidir. Büyütücü özellii sağlar. Gözlerinde esas olarak çubuk (rod) duyt hücreleri mevcuttur. Bu hücrelerde “visual purp- le” yâni “mor ışık görüntüsüne” sebeb olan kim
Yeni Rehber Ansiklopedisi 29
na saldırdığı gibi kartalları dahi kaçırtır. Gece yırtıcıları olmakla berâber kar baykuşları, gündüz de avlanırlar. Kar baykuşunun tabiî yaşama çevresi, soğuk kutup bölgeleridir. Buranın gündüz geçen yaz ve gece geçen kış aylarında normal beslenmelerini devâm ettirirler. En büyük düşmanları gündüz yırtıcılarıdır. Gündüzleri bunlardan çekinen baykuşlar, gece olunca hınçlarını alırlar. Atmaca, şâhin ve kartallara karanlıkta sessizce saldırarak tüneklerinde onları ustaca avlarlar. Baykuşlar eski çağlardan beri insanların ilgisini çeken hayvanlardır. Haklarında çok şey söylenmiştir. Baykuşun ötüşünü ölüm haberi veya uğursuzluk sayanlar bile olmuştur. Aslında bu tip yorumlar, uykuya dalamayan insanların kuruntusundan başka bir şey değildir. Bu veya başka hayvanların, işlerinin uğursuzluğuna inanmak, bâtıl, aslı olmayan şeylerdir. Hadîs-i şerîfte; “Baykuşlarda uğursuzluk diye bir şey yoktur. En doğru yorum, hayra yormaktır. Göz değmesi haktır ve gerçektir.” buyruldu. Esâsen baykuşlar faydalı hayvanlardır. Bir peçeli baykuşun bir gecelik fâre avı, on kedinin yakaladığından fazladır. Kemirgen sayısını avlayarak kontrol altında tutan atmaca gibi hayvanlardan daha çok fayda sağlar. Çoğunun beslenme listesinde, kemirgen ve diğer küçük zararlı hayvanlar başta yer alır, tki kilometrelik bir arâzide baykuşlar, senede 24 bin kadar fâre, kemirgen, haşere gibi zararlı hayvan avlarlar. Bir çok ülkede kânunlarla korunarak çoğaltılmaya çalışılmaktadırlar.