BELEDİYE

Bir belde halkının ortak, mahallî ihtiyâçlarını karşılayan ve hizmetlerini gören, kamu tüzel kişiliğine sâhip mahallî idâre birimi, şehremâneti. Belediye kelimesi kökü bakımından Arapça olan ve bir insan topluluğunun yerleşme niyeti ile oturduğu yer anlamını taşıyan belde kelimesinden gelir. Beldeye ilişkin kuruluş veya yönetim anlamındadır. Osmanlılar zamânında, devlet hizmetleri anlayış ve uygulaması bakımından İslâm dîni esaslarına bağlı olduğundan, kâdılar, ihtisâb ağası ve vakıflar, belediye hizmetlerinin yürütülmesini üstlenmişlerdi. Bugünkü anlamda ilk belediye yönetiminin kurulması çalışmalan Tanzîmâtı tâkib eden senelerde özellikle 1854-1856 Kırım Savaşı sırasında ortaya çıkmış, Fransız komün idârelerinden örnek alınarak 1855 yılında İstanbul’da ilk defâ belediye kuruluşu denemesine girişilmiştir. İki sene sonra yürürlüğe konulan Belediye Nizâmnâmesi (tüzüğü) ile İstanbul’da semt semt belediye dâireleri kurulması öngörüldü. Önce azınlıkların çoğunlukta bulunduğu Beyoğlu ve Galata semtinde kurulması ve sırasıyla diğer semtlere de yaygınlaştırılması kabûl edildi (1858). 1869 senesinde Devlet Şûrâsınca hazırlanan Dersaâdet İdaresi Belediye Nizâmnâmesi ile belediye teşkilâtının bütün İstanbul’a yayılması kararlaştırıldı. Bütün belediye dâirelerinin üstünde olan şehreminliğinin üç organı vardır: a) Şehremini (Belediye Reisi), b) Şehremâneti Meclisi, c) Cemiyet-i Umûmiyye. 1868’de Taşrada da belediye kurulması için tâlimât verildi. 1876’da Teşkilât-ı Esâsiyye Kânunu, 1877’de Dersaâdet Belediye Kânunu ve Vilâyet Belediye Kânunu kabûl edildi. 1912’de Belediye şûbeleri ve Şehremâneti Meclisi yerine bir
Yeni Rehber Ansiklopedisi 329
Bütün inşâat tâmir ve ilâveler için îmâr plânına göre ruhsat vermek. Başıboş hayvanları kontrol etmek. Beldenin îmâr plânlarına uygun olarak gelişmesini kontrol etmek. Belediye meclisi: Belediye organlarından olan meclis, doğrudan doğruya halk tarafından seçilir ve normal süresi beş sene olup, bâzı özel durumlarda bu süre uzatılır. Meclis üyelerinden herhangi bir sebeple boşalma olduğu takdirde belediye başkanı meclise katılacak olan yedek üyenin adını ilçe seçim kurulu başkanlığına yazılı olarak sorar ve alınacak cevaba göre sırası gelmiş olanı üyeliğe dâvet eder. Üyelikten boşalan yer, partiye âitse dâvet edilen yedek üye de partili olur. Encümen: Belediyenin yasama organı olan meclisten başka mevcut bulunan yürütme organlarından encümen, üç değişik nitelikte elemanın bir araya gelmesi ile teşekkül eder. Bu elemanlar şunlardır: a) Belediye başkanı; b) Belediye teşkilât durumuna göre: Yazı işleri müdürü veya başkâtip, hesab işleri müdürü veya muhâsebeci sağlık işleri müdürü veya baştabib veya tabib, veteriner müdürü veya veteriner, fen işleri müdürü veya başmühendis veya mühendis. c) b’deki sayının yarısını geçmemek ve ikiden az olmamak üzere belediye meclisi üyelerinden seçilen üyeler. Encümen’in vazifeleri: Bütçenin ilk tetkiki; aylık icmallerin denetlenmesi ve incelenmesi; hesaplar için meclise görüş beyân etmek; istimlâk edilecek yerler hakkında husûsî karar îtası; beklenmedik sarf mahallerinin tâyini; belediye menkullerinden îcâb edenleri müzâyede ile satışa çıkarmak; belediye cezâları hakkmdaki kânunlara tevfikan cezâ takdiri; memurların terfî ve taltiflerini karara bağlamak. Başkan: Belediye başkanı, başkanlık hizmetine beş senelik bir süre için seçimle işbaşına getirilir. Cezâ uygulaması ve kovuşturması memurlar için konan kânunlar hükmünce icrâ edilir. Aldıkları para ücret veya maaş olmayıp “ödenek”tir. Başkan ödenekleri, belediyenin en büyük karar organı olan meclis tarafından tâyin ve tespit edilir. Belediye başkanı mal beyânına tâbi değildir. Belediye başkanının çalışması belirli bir mesâî saati ile kayıtlı ve sınırlı değildir. Başkan yardımcısı: Lüzumu kadar bulunur. Ankara ve İstanbul belediye başkan yardımcıları belediye başkanlarının inhâları üzerine İçişleri Bakanlığınca tâyin edilir. Tâyinler belediye başkanınca yapılıp meclisce tasdik olunur. Ayrıca başkan; kendi sorumluluğu ve gözetimi altında kendine âit görevlerden bir kısmını adına yürütmek ve sonuçlandırmak üzere yardımcılarına vermek yetkisine sâhiptir.
Başkan yardımcıları memur niteliğinde bulunurlar. Eğer başkan yardımcısı meclis üyesi ise üyeliği bitince vazifesi de biter. Belediye bütçesi başkan tarafından hazırlanarak eylül ayı başında encümene verilir. Encümen iki ay içinde bütçeyi inceler ve 1 Kasımda başkan tarafından meclise verilir.