BETTÂNİ

dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda yetişmiş olan Müslüman matematik, astronomi ve coğrafya âlimi. İsmi Muhammed bin Câbir bin Sinan er-Rakî olup, künyesi Ebû Abdullah’tır. Avrupa’da Al-Batenglus veya Al-Bategnî ismiyle meşhûr olmuştur. 858 (H. 244) senesinde Harran’da doğdu. Ömrünün çoğunu Fırat Nehri kıyısındaki Rakka’da geçirdi. 877-918 (H. 264-306) seneleri arasında rasat (gözlem) çalışmaları yaptı. Abbâsî Halîfesi Me’mûn’un kütüphânesinde çalıştı. 929 (H. 318) senesinde Bağdat’tan dönüşünde Samarra şehrinde vefât etti. Çağımızın ileri seviyedeki astronomi bilginlerine göre; sağlamlık ve dakîk hesaplamaları sebebiyle ilk gerçek astronomik cetvel (zîc, almanak) hazırlayan âlimdir. Bu cetvelleri hazırlarken o devirlerde henüz yeni teşekkül etmeye başlayan trigonometri ilmini mükemmel bir şekilde kullanmıştır. Hattâ küresel trigonometri ilim dalını kurmak şerefi ona âit olduğu gibi, trigonometriyi astronominin hizmetine ilk defâ koyan da odur. İlmî çalışmalarda sâdece teoriler ortaya atmakla kalmayan Bettânî, teorilerini son derece İlmî bir hassâsiyetle deneye tâbi tutmuştur. Güneşin dünyâdan en uzak bulunduğu noktadaki hareketini keşfetmiş, güneşin yörüngesinin eğimi ve dünyânın dönüş eksenindeki değişmeler için hassas değerler bulmuştur. Yaptığı son derece hassas rasatlar sonucu güneş yılını ilk defâ 365 gün 5 saat 46 dakika 32 sâniye olarak hesaplamıştır. Çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar ve İlmî hesaplamalar sonucu bu değer 365 gün 5 saat 48 dakika 46 sâniye olarak hesaplanmıştır. Günümüzde inhirâf (sapma) açısı denilen dünyânın güneş etrâfındaki dönüşüne nisbetle kendi etrâfındaki dönüşünün meylini de (yaz ve kış îtidâl kıymetini) hesaplamıştır. Bu meyli, 23 derece olarak bulmuştur. Bettânî, büyük bir doğrulukla tutulma dâiresinin deklinasyonunu (meyil) tropikal yıl ve mevsimlerin müddeti ile güneşin hakîkî ve vasatî hareketini tâyin etmiştir. Arzın iki îtidâl noktası (ilkbahar ve sonbahar noktalan) arasındaki gerilme hareketini ve bunun sonucu, zaman denkleminin asırdan aşıra yavaş bir değişime uğradığını isbât etmiştir. Bununla Batlemyüs’ün günöte noktasının sâbit olduğu iddiâsını çürütmüştür. Batlemyüs’ün aksine güneşin görünen çapının değişmesini ve dâirevî güneş tutulması ihtimallerini isbât etmiştir. Ay ve gezegenlerin hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş ve yeni ayın görülme şartlarını tâyine yarayan yeni ve pek mahâretli bir usûl bul
muştur. Batlemyüs’ün îtidâl noktaları hareketi için verdiği değerleri düzeltmiştir. Bunlara ilâve olarak, Bettânî, küresel üçgenlere âit bâzı problemleri doğrusal açınım izdüşümü ile güzel bir metodla halletmiş ve bu usûllerden Regiomontanus (1436-1476) istifâde etmiştir. Güneş ve ay tutulmaları hakkındaki mükemmel ra- satlan, 1794 senesinde ay hareketlerinin asırlık ivmesini tâyin hususunda Duuthorn’un işine yaramıştır. Astronomi ve matematikte asrının teki ve İslâm astronomicilerinin pîri ve reisidir. Kırk iki sene astronomi üzerinde çalışmış ve yukarıda işâret edildiği gibi bu ilim dalına çok hizmet etmiştir. Keskin bir zekâya sâhib olan Bettânî İlmî ölçmelerde mekanik âletler kullanmıştır. Usturlâb, mikyas, güneş saati (ufkî ve dikey), mural quadrant (rub-ı dâiresi) kullandığı belli başlı âletler arasındaydı. Bettânî sâdece astronomi dalında değil, matematik ve coğrafya sâhalarında da üstad olarak tanınmıştır. Yeni trigonometrinin gerçek kâşifi kabûl edilen Bettânî, İlmî çalışmalarını küresel trigonometri üzerine teksif etmiştir. Dik üçgenleri inceleyerek, sinüs, cosinüs, tanjant, cotanjant, sekant ve cosekant mefhumlarını ortaya koydu. Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesapladı. Cebirsel çözüm usûllerini trigonometrik denklemlere uyguladı. Greklerin geometrik çözüm esaslarını tenkid etti. Yerine cebirsel çözüm yolunu getirdi. Açıların cebirsel kıymetlerini hesapladı. Onun geometri, cebir ve trigonometrideki derinliğini gösteren bu buluşu oldukça ilgi çekiciydi. Bettânî, küresel trigonometrinin yanında düzlem trigonometri üzerinde de araştırmalar yaptı. “İnsan, Allahü teâlânın birliğini isbâta, O’nun emsâlsiz büyüklüğünü, yüce hikmetini, muazzam kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini anlamaya astronomi ilmi sâyesinde muvaffak olur.” diyen Bettânî, İlmî çalışma ve araştırmaları süresince hep Allahü teâlânın büyüklüğünün sırlarını, göklerle yeryüzü arasındaki alâkayı inceledi. Son derece mütevâzî bir âlimdi. İlmini Allahü teâlânın mârifetine, yâni tanınmasına hizmetçi kabûl ederdi. Ömrünün hepsini Fırat Nehri yakınındaki ra- sadhânesinde ilimle uğraşmakla geçiren Bettânî, İslâm âleminde olduğu gibi, batılı ilim adamları tarafından da çok faydalanılmış, onun bir dehâ olduğu kabûl edilmiştir. İki ünlü oryantalist Gibbs ve Kremers, Bettânî hakkında: “Onda şaşılacak bir zekâ vardı. O, Müslümanların her nevî kültürünü ihtivâ eden bir ansiklopedi gibiydi.” demişlerdir. Ünlü bilim târihçisi G.Sarton’un ifâdesiyle Bettânî, çağının en büyük astronomi âlimi ve Müslüman bilim adamlarının en büyüklerindendi. On sekizinci asrın ünlü Fransız astronomu Laland; Bettânî’yi gelmiş geçmiş büyük yirmi matematik bilgini ara
Yeni Rehber Ansiklopedisi 373
adı, adresi, âilevî durumu ile vergi matrahına ve he- sâbına ilişkin bilgiler yer alır. Günümüzde, gelir, servet ve harcamalar üzerinden alman vergilerde büyük ölçüde beyannâme usûlüne başvurulmaktadır. Beyân sisteminin başlıca faydası; vergi idâresi ile mükellef arasında işbirliğini ve verginin ödeme gücüne uygun alınmasını sağlamasıdır. Beyannâmelerin doğruluğunun vergi idâresince kontrol güçlüğü, bu sistemin en önemli mahzurudur. Vergi beyannâmelerinden başka, mâliye dışındaki kamu idârelerine verilmesi gereken bildirimlerden de (beyannâmelerden) söz edilebilir (sicilli ticâret, mühür ve imzâ beyannâmeleri gibi). Bu bildirimlerde imzâ sâhibinin imzâsının noterce tasdiki de gerekebilir