ÇORUM

Coğrafi konum itibariyle, Orta Anadolu
platosunun kuzey kısmında Ankara-Samsun Devlet
karayolu üzerinde, Karadeniz Bölgesinin Orta Karadeniz
bölümü ile, İç Anadoluyu bağlayan geçit bölgede
1.281.480 hektar alan üzerine kurulmuş bir ilimiz.
Denizden yüksekliği 770 m.dir. 39 derece 54 dakika. 41
derece 20 dakika kuzey enlemleri, 34 derece 04 dakika,
35 derece 28 dakika doğu boylamları arasında yer alır.
Alaca, Bayat, İskilip, Kargı, Mecitözü, Ortaköy,
Osmancık ve Sungurlu olmak üzere sekiz ilçesi vardır.
Güneybatısında Ankara, kuzeyinde Sinop, Kastamonu,
Samsun, güneyinde Yozgat, doğusunda
Amasya, batısında Çankırı ile çevrilmiştir. Trafik
numarası (19), telefon kod numarası 94691’dir. OrtaKaradeniz Bölgesinin ikinci büyük şehridir.Sultan Alparslan’ın 1071 Malazgirt zaferinden
sonra, Anadolu kapıları Türklere açılmış, buraları
Türklere yurt olmuştu. Bu akınlar sırasında BizanslIların
Nikonya (Yonkoniye) dedikleri bu yerleşim alanında,
Oğuzların, Alayuntlu obasına bağlı Çorunlu
oymağı da yerleşerek, geleneklerine uygun olarak kendi
oymaklarının adı olan Çorunlu adını vermişlerdir. Bu
kelime daha sonraları Çorum haline dönmüştür. Bir
başka rivayete göre de Nikonya’da yaşayan Bizanslılar
buralara hakim olan Danişmentlilere önce bağlılık gösterip,
sonra kötü niyetlerinin anlaşılmasıyla BizanslIlara
Cürümlü denilmiş. Bu kelime daha sonra Çorum
haline dönmüştür. Yine Selçuklu Sultanı Kılıçarslan,
havasının iyi olması dolayısıyla hasta oğlu Yakub’u ve
diğer hastalıklı ve çelimsizleri buralara göndermiş ve
bunlar sağlıklarına kavuşmuşlardır. Bundan dolayıM.Ö. 5X5 yıllarında parçalanan Medlerin yerine Persler
hakimiyet sürmüştür. M.Ö. 332 Makedonya İmparatoru
İskender Anadoluyu almış, İskender’in ölümünden
sonra M.Ö. 276 yıllarında Galatlar Çorum’a hakim
olmuştur. Pontus Rum tehdidi altında kalan Galatlar,
Roma İmparatorluğuna bağlanmış, böylece BizanslIlar
hakimiyet sürmeye başlamıştır. Bu tarihten sonra 1071
yılına kadar Çorum BizanslIların Prensliği olarak uzun
yıllar kalmış, bu arada İslâm orduları zaman zaman
buralara seferler düzenlemiştir. Büyiik Türk Sultanı
Alparslan’ın 1071 ’de Malazgirt muharebesiyle Anadolu
kapıları Türklere açılmış, Bizans hakimiyeti son
bulmuştur. Selçuklular 1071-1174 yılları arasında bu
bölgede Danişmentlilerf yenerek hakimiyet sürmüştür.
1243 yılında Baycu Noyan komutasındaki Moğol saldırısına
uğrayan Selçuklular, Çorum ve çevresinden çekilmiş,
böylece Çorum bir süre emirsiz kalmış, ferdi
mücadeleler olmuştur. 1308’de Selçukluların yerine
İlhanlIlar kurulmuş, bunlar yıkılıncaya kadar bunlann egemenliğinde
kalmıştır. Bir süre de Ertane Beyliğinde
kalan Çorum, 1398’de Yıldırım Bâyezıd Han zamanında
Osmanlı topraklarına katılmış, bundan sonra bir
daha OsmanlIlardan çıkmamıştır. Selçuklular ve
Osmanlılar tarafından birçok eserlerle imar edilen
Çorum’da sık sık meydana gelen zelzelelerden dolayı
pekçok eserler tahrip olmuştur.
Osmanlı devrinde Çorum Sivas Beylerbeyliğine
bağlı 8 sancaktan biri idi. Tanzimattan sonra Ankara
eyaletinin 5 sancağından biri oldu. Cumhuriyet devrinde
ise il haline.gelmiştir.
Fiziki Yapı
Çorum’un % 40’ı dağlık ve yüksek olmayan platolardan,
(7 50 meyilli ve hafif meyilli arazilerden ve %
10’u da düzlüklerden müteşekkildir.
Dağları: Çorum’un yarısına yakını dağlarla kaplıdır.
Canik, İlgaz, Küre dağ silsilelerenin uzantılarını
veya başlangıç noktalarını sınırları içerisine alır. Bu dağ
silsileleri Çorum’da yüksek olmayan, genel olarak 2000
m.nin altında orta yükseklikte kalker bir yapı gösterir.
Sivri ve sarp tepelere pek rastlanmaz. En yüksek tepeler
Erenler Tepesi (2907 m.), Türbetepe(1981 m.), Dursuntepe
(1948 m.)dir. Dağları genellikle çıplaktır. Orman
örtüsü çok azdır. Başlıca dağlar: Egerci Dağ (1765 m.).
Alagöz (1650 m.), Köse Dağları (1750 m.). Bu dağlar
Çorum Alacahöyiik’de Hitit çağından kalma eserler.
1 4arasında “Kırkd(lim Boğazı” vardır. Kartal Dağları
(17(K) m.). Teke Dağı (1700 m.), Kavak Dağı (1600 m.)
ve Sakarözü (1675 m.).
Ovalar: Çorum’un % 10’ u ovalarla kaplıdır. Bu
toprakların ilk zaman arazisi ve üçüncü zaman sonlarında
meydana gelen teşekküllerin iç ve dış etkenleri ve
dördüncü zamandaki iklim değişikliği ile teşekkül ettiği
zannedilmektedir. Tamamen birer yayla olan yükseklik
450-500 m, arasında bazıları ise 1000 metreye kadar yükselen
yaylalara halk arasında ova denir. Belli başlı ovalar
şunlardır: Çorum Ovası, Bozoğo Ovası, Ovasaray Ovası,
Şeydim Ovası, Hüseyin Ovası, Irmak Ovası, Taybıl
Ovası, Mecitözü Ovası, Osmancık Ovası, Düvenci
Ovası. Budaközü Ovasıdır. Başlıca vadiler ise Sıklık
Vadisi, Hatap Vadisi, Harami Vadisi ve Kırkdilim
Vadisidir.
Akarsular: İlin en önemli akarsuları Kızılırmak ve
bu ırmağa dökülen Delice Irmağı, Yeşilırmağa dökülen
Çekerek Irmağı, Budaközü, Ovacık Suyu, Devrez Çayı,
Çat Suyu, Mecitözü Çayıdır. Kızılırmak Çorum’a bağlı
Boyabat topraklarından geçer.
Göller: Çorum’da önemli göl yoktur. Eymir, Kırgöz
ve Uyuz Gölü olarak bilinerfler çok küçük ve yazın
suları hiç yok gibidir. Osmancık ve Kargı’da yüksek
dağlar üzerinde tektonik özellikte bulunan birkaç ufak
göl varsa da önemli değildirler. İl sınırları içerisinde
Çorum Barajı haricinde baraj da yoktur. Ancak inşaatına
devam edilen Alaca Barajı ve Kızılırmak üzerine
planlanan Obruk Barajı projesi devam etmektedir. DSİ
tarafından yaptırılan sulama gayeli Ahmedoğlan Evciyeni
kışla Şeydim I, Şeydim II, Alacahöyük. Geven,
Bozdoğan, Çopraşık, Örükkaya, Çatak, Soğucak, İbrahim
Köy, 100. Yıl Göleti, Aksu. Geykoca, İnegazilli
göletleridir. Bunlar 11.594 dekar alanı sulamaktadır.
İklim
Çorum, Karadeniz ikliminden İç Anadolu iklimine
geçiş yeri üzerinde yer alır. Genel olarak yazları sıcak ve
kurak, kışları soğuk ve yağışlıdır. İlkbaharı kısa, sonbaharı
uzun geçen Çorum ilinde en sıcak ayları Temmuz-
Ağustos, en soğuk ayları Ocak-Şubat’tır. Kuzeyden
güneye doğru gidildikçe iklim sertleşir. En fazla yağış
Mayıs ayında düşer. Yıllık ortalama nisbi nem oranı %
65’dir. Kar yağışları, genellikle Kasım-nisan ayları arasında
olur. Genellikle kara iklimi hüküm sürer. Sıcaklık
+39,4°C ile -25,6°C arasında seyreder. 30 senelik yağışortalaması 395 mm.dir.
Bitki Örtüsü
Tabiî bitki örtüsü açısından çok fakirdir. İç Anadolu
ikliminin hüküm sürdüğü Çorum ilinde, iklime
paralel olarak step bitki topluluklarına rastlanır. Yüzyıllardır
kesilmesi sebebiyle çok küçük bir alan ormanlarla
kaplıdır. Boş bulunan orman alanlarında hızlı bir
şekilde ağaçlandırma çalışmaları sürdürülmektedir.
Çorum ilinin % 9’u ormanlıktır. Tarımdışı arazi °7ı 2
olmasına rağmen, yazların sıcak ve kurak geçmesi sebebiyle
yeşillik kaybolur.
Ekonomi
Ekonomi tarım ve hayvancılığa dayanır. Faal nüfusun
% 85’i tarım sektöründe çalışır. Son 10 sene içinde
sanayi sektöründe gelişme eskiye nazaran hızlanmıştırTarım: Orta Anadolu ile Karadeniz geçit bölgesinde
yer alan ilde umumiyetle kışları soğuk ve yazları sıcak’
ve kurak sitep ikliminin hakim olması, bu iklim karakterine
uygun olarak hububat ziraatı ön planda gelir. Ekiliş
alanları itibarıyla buğday ve arpa önemli bir üretim
potansiyeline sahiptir. Kızılırmağın suladığı alanda
pirinç tarımı yapılır. Bunlardan başka patates, mısır,
fasulye, çavdar, kendir, yem bitkileri ve diğer sebzeler
de ekilmektedir. Tarım alet ve makinaları varlığı ise
ihtiyaca cevap verecek şekilde olan Çorum’da modern
tarıma geçiş hızla devam etmektedir.
Nohut, mercimek, şeker pancarı, ayçiçeği, soğan,
keten ve kenevir bol yetiştirilir. Meyve olarak kavun,
karpuz, ceviz, armut, ayva, kayısı, kiraz, erik ve elma
yetişir. Ahmet Bey, Çatalkara ve Tokat, Narince sofralık
üzümleri meşhurdur. Üzüm istihsali 100 bin tondurÇorum da iklim ve arazi arıcılık için oldukça müsaittir. Çok eskiden
beri iptidaî usullerle yapılan arıcılık, yerini hızla fenni usullere
terketmektedir.
Hayvancılık: Çorum’un ekonomik yapısında, hayvancılık
önemli bir yer işgal eder. Tarımla uğraşan her
ailede, hayvancılık ta yapılır. Bunun haricinde toplu
işletmeler kurulmakta, özellikle tavukçuluk her geçen
gün ilerlemektedir. 10.000 tavuk kapasiteli 5 işletme,
15.000 tavuk kapasiteli 2 işletme, 20.000 tavuk kapasiteli
iki işletme, 50.000 tavuk kapasiteli bir işletme açılmıştır.
1981 kayıtlarına göre aşağıdaki sayı ve çeşitte hayvan
bulunmaktadır: 256.480 tek tırnaklı hayvan, 694.708
koyun, 88.286 kıl keçisi, 162.837 tiftik keçisi, 50.308
manda, 256.480 sığır ve 927.450 kanatlı hayvan.
Çorum ilinde arıcılık günden güne gelişme göstermektedir.
35.900 arı kovanı bulunmaktadır. Çorum için hayvancılığın
tarımdan ileri olduğu il olarak bahsedilir.
Ormancılık: Orman sahası 360 bin hektara yakındır.
Ayrıca 15 bin hektar fidanlık vardır. Çorum’un 147
köyü orman içinde ve 180 köyü orman kenarındadır.
Bu köylerin nüfusu 200 bine yakındır. Her yıl 70 bin m ’
sanayi odunu ve 130 bin ster yakacak odun istihsal
edilir.
Asırlar önce Çorum orman bakımından çok zengindir.
Ormanların tahribi ile ormanlar sadece dağlar üzerinde
kalmıştır.
Madenler: Yeraltı kaynaklan çok zengin olan
Çorum’da maden işletmesi büyük sermayeyi gerektirdiği
için, özel teşebbüsçe işletilen maden çeşitleri çok
azdır. Çorum ilinde maden deyince akla kömür gelirOsmancık, İskilip, Bayat hattı zengin linyit yatakları ile
kaplıdır. Bu hat üzerinde Türkiye Kömür İşletmelerince
işletilen Alpagut Dodurga linyitleri, Çorum ve çevresinin
kömür ihtiyacını karşılamaktadır. Altıbin
Dekar işletme alanına sahip Alpagut Dodurga Linyitleri
İşletmesi 1964 yılında üretime geçmiştir. Henüz
işletilmeyen M.T.A. tarafından tesbit edilen madenler
şunlardır: 300.000 ton rezervm tuz, 200 rezervm pirit,
200 ton bakır rezervm ve daha başka madenler,
mevcuttur.
Enerji: Bölgenin enerji ihtiyacı enterkonnekte sistemden
karşılanmaktadır. Senelik enerji tüketimi 35
KWH.dir. Bu enerjinin 14 KWH’ti ilçeler ve köylerde,
21 KWH’ti ise üçe merkezinde tüketilir.
Sanayi: Sanayileşme açısından geri kalmış illerimizdendir.
İmalat sanayinin il ekonomisindeki payı çok
önemli değildir. 19 adet un fabrikası mevcuttur. 1960
yılından sonra toprak sanayii hayli gelişmiştir. Çorumda
46 adet tuğla ve kiremit fabrikası mevcuttur. İldeki ilk
devlet yatırımı 1957’de üretime gecen ve bugün 1200 ton
kapasiteli olan çimento fabrikasıdır.
Çorum ilinde küçüklü büyüklü 102 adet fabrika
mevcuttur. Bunların 100 tanesi özel sektöre, 2 tanesi
kamu sektörüne aittir. Çorum ilinde alışılmış sanayi
k o lla rı d ışın d a d e te r ja n – em a y e -k â ğ ıt-a ğ a ç p a rk e –
fermuar-makarna-bulgur ve tereyağı fabrikası mevcuttur.
El sanatlarından bakırcılık yaygındır. Çorum’unleblebisi meşhurdur.
Ulaşım: Çorum ili Ankara-Samsun karayolu üzerinde
olması sebebiyle karayolu ulaşımı gelişmiştir.
Demir ve deniz yolu yoktur.
Nüfus ve Sosyal Hayat
Nüfus: 1980 nüfus sayımına göre. 571 bin 831 kişilik
nüfusun 167 bin 273’ü kentlerde, 404 bin 558’i köylerdeyaşamakta, yüzölçümü 12.820 km2 ve nüfus yoğunluğu
k n r ’ye 45 kişidir.
Ö rf ve Adetler: Çorum ilinin yakın bir zamana
kadar bölge olarak sönük bir yerde olması cemiyet hayatında
ö rf ve âdetlerde eskiye bağlılığın devam etmesine
sebep olmuştur. Yeni yeni değişmeye başlamış bazı yerleşim
alanları ise halen atalarından kalan gelenek ve
göreneklere bağlılığı sürdürmektedirler. Çorum’da geleneksel
Anadolu yaşayışı hakim olup, erkek ailenin mutlak
reisi ve hakimidir. Bugün Çorum’un birçok
köylerinde eski adetler devam etmektedir. Evlerde tezgâhlarda
dokunan pamuklu bezler iç çamaşırı olarak
kullanılmakta, yün ve tiftikten kumaşlar dokunmaktadır.
Kentlerde ö rf ve adetler yok derçecek k adar azalmıştır.
Kına türküleri ve halayları meşhurdur. Köy
düğünlerinde davul zurna çalınır.
Halk Oyunları: İğdeli gelin, Dillala oyunu, Çekirge
oyunu, Bediriş oyunları meşhurdur.
Mahalli yemekleri: Has baklava, oğmaç, pezi
gömbe, kızartma katmer, mayalı, cızlak, mantı, tutmaç
aşı, çatal aşı, lüle baklava karaçuval helvası, hasıda,
hedik, cilbir, borhana, keşkek, mücver, sasak beyni,
İskilip dolması (torba pilav). İskilip turşusu çok meşhurdur.
Turşu birçok illere tenekeler içerisinde sevk edilir.
Leblebisi meşhurdur. Çorum denilince akla leblebi
gelir. Lisanslı sporcu sayısı 1640’tır. Özellikle güreş
sporu olmak üzere futbol, voleybol, basketbol, tekvandoyaygındır. Güreş milli takımına çok sayıda
güreşçi vermiş ve şampiyonlar yetiştirmiştir. Toplam
750 yatak kapasiteli, 7 adet hastane vardır. Yalnız karayolu
bulunan Çorum’da Karadeniz’i İç Anadolu’ya
bağlayan yoldan başka çevre illeri birbirine bağlayan
bütün yollar Çorum’u baştan başa dolaşır.
Çorum’da sporun oldukça eski ve parlak bir geçmişi
vardır. Özellikle karakucak güreşi Çorum yaylalarında
belki de yüzyıllara dayanan bir geçmişe sahiptir. 1952
yılında “Hale İdman Yurdu” adıyla bir kulüp kurulmuş
ve ilk futbol topu Çorum’a bu yılda girmiştir.
1 6