METALÜRJİ

METALÜRJİ; Aim. Metallurgie, Hiittenkunde (f), Fr. Métallurgie (f), İng. Metallurgy. Metallerin ayrılması, saflaştırılması ve kullanma maksadına göre işlenmesiyle ilgili ilim dalı. Geniş mânâda metalürji, metallerle ve cevherleriyle yapılan her türlü işleri içine alır. Metalürji konusunun teknolojide girmediği saha, hemen hemen yok gibidir. Daktilodan bir turbojet motoruna kadar metalden yapılan her şeyin, metalürji konusuyla yakından ilgisi vardır. Metalden yapılan bir makina akşamında malzemenin mukâvemeti, hafifliği, ısı iletkenliği, elek
trik iletkenliği, işlenebilirliği, paslanmaya mukâvemeti gibi özelliklerden bir kısmı dikkate alınır. Bu özellikler metalürji konusu içindedir. Metallerin târihte kullanılışı çok eskiye dayanır. Bir ilim dalı olarak gelişmesi ise yenidir. Metalürji konusu, kimyevî metalürji ve fizikî metalürji olarak iki ana dala ayrılır. Kimyevî metalürji, metallerin bulundukları ilk cevherinden, kimyâ metodlarıyla, ayrılmasıyla ilgilenir. Fizikî metalürji ise, saflaştırılmış metallerin ısıl işlem, şekillendirme, döküm gibi fizikî yapılarındaki değişiklikleriyle ilgilenir. Kimyevî metalürji, hidrometalurji, pirometa- lurji, elektrometalurji olarak üçe ayrılır. Metaller bu üç metodla cevherlerinden elde edilip, saflaştırılır. Hidrometalurji de metal cevheri kimyevî solventlerle eritilerek metal ayrılır. Kimyevî solvent (eritici) olarak meselâ bakırda asit, altın ve gümüşte ise sodyum siyanür kullanılır. Pirometalur- jideyse metal cevherinin ateşle ısıtılması neticesinde havanın oksijeni ile oksitlenen metalin diğer bileşenleri (kükürt gibi) metalden ayrılır. Metal ergimiş olarak ayrılır. Elektrometalurjide ise metal ayırmada elektrik enerjisi kullanılır. Elektrometalurji daha ziyâde hidrometalurjiyle pirometa- luıji metodlarıyla elde edilen metallerin saflaştırılması maksadına uygundur. Metaller kimyevî olarak elde edildikten sonra fizikî işlemlere tâbi tutulurlar. Fizikî metalürji işlemleri başlıca beş metoda ayrılır. Bunlar; ısıl işlem, yüzey işlem, döküm işlemi, toz metalürjisi ve soğuk-sıcak işlemdir. Isıl işlemde metallere sertlik ve süreklik gibi üstün hassâlar kazandırılır. Yüzey işlemlerinde metal yüzeyi, galvanizleme, elektrolitik kaplama ve sıcak daldırma gibi çeşitli metodlarla yeni bir metal katmanı ile kaplanır.Yüzey işlemleri, metalin oksitlenmesini, yorulmasını geciktirir ve görünüş güzelliği sağlar. Metaller haddeleme veya çekme gibi tekniklerle dövülebilir ve şekillendirilebilir. Döküm işleminde ise metal istenen ebat ve biçimde kalıplarda dökülür (Bkz. Dökümcülük). Toz metalürjisinde toz halindeki metal malzeme kalıplarda sıkıştırılarak şekillendirilir ve bilahare sinterleme ile sertleştirilir. Soğuk işlem de metal sertleştirilir. Sıcak işlemde metal ısıyla yumuşatılır. İşlem sonucunda metalin kristal yapısı değişir. Kimyevî ve fizikî metalürji, demir ve demir olmayan metallerle ilgili olarak yine iki dala ayrılır. Çelik de, demir metalürji kategorisine girer. Alüminyum ve alaşımları, demir olmayan metal metalürjisi içindedir.