YABANARISI

. 1. Dişisi zehirli iğne taşıyan ve sokması çok act veren Vespa cinsinden zarkanatlıların ortak adı. (Yabana- rısıgiller familyası.) [Bk. ansikl. böl.] —2. Kıllı arı adıyla da bilinen, ılıman ve soğuk bölgelerde toplu yaşayan, bir yıllık koloniler kuran, Bombus cinsinden zarkanat- lıların ortak adı. (Arıgiller familyası.) [Bk. ansikl. böl.] —3. Yabanarısı yuvası, bir ya- banarısı toplumunun, özellikle larva yetiştirmek amacıyla kurduğu kâğıttan yuva; aynı yuvada barınan yabanarısı toplumu.
—Ansikl Vespa cinsinden yabanarıları tüm yeryüzünde yaygındır. Bunlar toplu yaşayan böceklerdir ve yalnız yaşayan bazı yabanarılarından (duvarcıyabanarasıgil- ler) onları ayıran da bu özellikleridir. Cüretkâr olan bu hayvanların sokması çok acı verir. Ama ancak kendini savunmak için ya da tehdit altındaki yuvasını korumak için saldırır. Yabanarılarının âdetleri balarılarınınkıne benzetilebilir; şu farkla ki, yabanarıları oğul vermez ve kışın yalnız anaarı canlı kalır, yuvada da hiçbir yiyecek bulunmaz. Yabanarıları böcekleri avlayarak beslenir, ama yarılmış, kesilmiş meyvelere, etlere, her türlü yiyeceğe, hatta balarılarına bile saldırır ye balını emmek için halanlarını öldürür. İşçi yabanarıları, ezilmiş hayvansal maddelerden yapılmış bir bulamaçla larvaları her gün beslerler. Başlıca türleri: Vespa germanica ve adi yabanarısı (V. vulgaris) yerde yuva yapar; orman yabanarısı (V. silvestris) yuvasını ağaçlara asılı kurar. Yabanarılarının en iri türü eşekarısıdır (Vespa crabro). Aslında, balansı dışında kalan tüm zar- kanatlı ve iğneli böceklere, öbekler arasında fark gözetilmeden genel olarak ya- banarısı dendiği de olur. Yer üstünde yuva yapan küçük bir zarkanatlı böcek olan sarıca arı (Polıstes gallicus) bunlardan biridir. Chartergus, Sphex. Bembex, Pompı- lus gibi kazarak, işleyerek ya da kâğıtla kaplayarak yerde yuva yapan değişik cins ve türde birçok böcek de günlük dilde ya- banarısı diye anılır. Bombus cinsinden yabanarıları ya yeraltı yuvalarında ya da yosunlar altındaki yuvalarda yaşarlar. Yaz gelince, yuvayı kuran dişi, çiçektozuyla hazırladığı bir bulamaçla doldurduğu geniş bir hücreye belli sayıda yumurta bırakır Yumurtadan çıkan yavrular büyüyünce işçi arı olurlar; dişi arı yuva için yapılması gereken işleri giderek işçi arılara bırakarak kendini yalnızca yumurtlama işine adar. Bombus cinsinden yabanarıları bitkilerin döllenmesinde önemli rol oynar. Avrupa’da yaşayan bazı türler, Avustralya’da bulunan Avrupa kökenli üçgüllerin döllenmesini sağlamak için Avustralya’ya götürüldüler. • Yabanarısı yuvası. Yabanarısı yuvası, hem ilkbaharda bir anaarının yumurtlaması sonucunda oluşan bir topluluk, hem de onları barındıran yuvadır; ana yaba- narısı birkaç petek gözü yapmakla işe başlar, her birinde bir yumurta yumurtlar, yumurtadan çılan larvaları besler; larvalar erginleşince işçi arı olurlar ve anaarı- ya yardıma koyulurlar; anaarı da, onlar bir yandan petek gözü yaparken durmadan yumurtlar ve bu ış ilk soğuklara kadar sürer. Soğuklar başlayınca yabanarılarının çoğu ölür; bazı iri dişiler kışı duvar kovuklarında, ağaç yarıklarında geçirirler; ilkbaharda onların her birinden yeni bir yaban- arısı toplumu oluşur. Yabanarısı yuvaları ya toprak altında ya da bir ağaç dalına asılı olarak havada bulunur; eşekarısınınki (Vespa crabro) korunaklı yerlerde olur (ağaç kovuğu, baca vb.). Hepsi kartonumsu bir kılıf içindedir ve altıgen petek gözleri kat kat dizilidir. Ya- banarılarının girip çıktıkları delikler, petek üzerinde yağmur girmesine olanak bırakmayacak şekilde sıralanır. Bu yuvaların en basiti sarıca arınınkidir (Polistes gallicus) açık havada ve kılıfsız olur. Yer altındaki bir yabanarısı yuvasını tahrip etmek için ağzını, geceleyin, benzine ya da karbon tetraklorüre batırılmış bir tamponla tıkamak ve tıkacı sağlam toprağa kadar sokmak yeter. Ertesi gün yuva çıkarılıp yakılır. —Tıp. Yabanarılarının ve bütün zarkanatlı- ların sokması her zaman rastlanan olaylardandır, sadece yerel bir tepkiye neden olur; yalnız alerjik ya da duyarlılık kazanmış kişilerde (çoğunlukla erginlerde) bazen sokmanın hemen arkasından ortaya çıkan ağır, hatta öldürücü anafilaktik şok yapabilecek derecede genel tepkilere yol açabilir. Bu gibi kazalara oldukça sık rastlanır; hatta, ılıman ülkelerde zarkanatlıla
rın sokmasından ileri gelen ölümlerin sayısı yılan sokmasından ıkı kat fazladır, içor- ganlarda görülen en küçük bir belirti, olayın ilk on beş dakikasında acil bir tedaviyi gerektirir (özellikle adrenalin şırıngası ve gerektiğinde kartikoitler ve antihistaminik- ler); sonra, antijeni! zehir ya da zehir kesesi özütleri ile yıllarca sürecek bir duyarsızlaştırma tedavisi uygulamak gerekir.