ANAYASA

ANAYASA; Aim. Grundgesetz (n), Konstitution
(f), Fr. Constitution, İng. Constitution. Devletin
esas kuruluşunu, devletin kişilerle ve kişilerin birbirleriyle
olan münâsebetlerindeki temel hak ve
hürriyetlerini belirten, tanınan bu hak ve hürriyetlerinin
kısıtlanmasını engelleyecek yasama ve yargı
sistemini kuran temel kânun. Anayasaya aykırı kânun
çıkarılamaz ve hiç bir kimse ve organ, kaynağını
anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.
Anayasada umûmiyetle devletin temel siyâsî ve
idârî organizasyonu ile vatandaşların temel hak ve
hürriyetleri, devlete karşı vazîfe ve mükellefiyetleri
tesbit edilir. Birçok ülkede anayasa bu maksatla
teşkil edilmiş kurum (Kurucu Meclis) tarafından hazırlanmıştır.
Anayasanın bazı maddelerinin değiştirilemeyeceği
anayasa hükmü olarak yer almıştır.
Anayasmm çeşitli hükümleri arasında çok geçen
ve varlığı özellikle belirtilen kuruluşlara “Anayasal
Kuruluşlar”; Anayasanın bütün hükümlerinin
normal biçimde işlemesine “Anayasal düzen”;
çıkan kanunların ve yöneticilerin icrââtlarının anayasaya
uygun olmasına “Anayasa’nın üstünlüğü”;
anayasanın vatandaşlara tanıdığı temel haklara
ise “Anayasal haklar” denir.
Avrupa’da ilk yazılı Anayasa 1628 yılında İngiltere’de
hazırlanmıştır. Türkiye’de ise ilk yazılı
Anayasa rejiminin temeli; 1808 Sened-i İttifak,
1839 Gülhâne Hatt-ı Humâyûnu ve 1856 Islahat
Fermanı ile atılmıştır. İlk yazılı Anayasa 1293 Kanun-
i Esâsîsi adı altında Midhat Paşa ve aynı düşüncede
olanların gayret ve çalışmaları ile 23 Aralık
1876’da Sultan İkinci Abdülhamîd Han tarafından
îlân edilmiştir. Yeni Anayasa, padişah tarafından
tâyin edilen Ayan üyeleri ile seçimle gelen meb’uslardan
kurulu iki meclisli bir parlamento meydana
getirmiştir. Meclis-i Âyan ve Meclis-i Meb’ûsândan
oluşan meclise, “Meclis-i Umûmî” adı verilmiştir.
O zamanki parlamentoda Meb’usların % 40’ı
Türk’tü. Türk olmayanların çoğu ise Osmanlı Devletini
parçalamak için açıktan faâliyet gösteriyorlardı.
Meb’uslar arasındaki derin anlaşmazlık ve
Osmanlı Devletini bölme ve yıkma faâliyetlerinin
tehlikeli bir noktaya gelmesi üzerine, 1877 Şubat
başında Pâdişâh, Anayasa’da yer alan bir maddeye
dayanarak meclisi tatil etti. Böylece Anayasa’yı
yürürlükten kaldırmış oldu.
Hareket Ordusunun İstanbul’a gelmesi ve İttihat
Terakkîci’lerin iktidârı ele geçirmeleri üzerine
23 Temmuz 1908’de Anayasa yeniden yürürlüğe
kondu. 1908’de faâliyete geçen meclis, Osmanlı
Devletinin bölünmesini ve yıkılışım önleyemedi.
Hattâ daha da hızlandırdı.
Sultan İkinci Abdülhamîd Han, yaklaşan Birinci
Dünya Harbinde tarafsız kalarak, harbin sonunda
güçsüz kalan taraflardan kaybedilen OsmanlI
topraklarının bir kısmını yeniden ele geçirmeyi
devletin temel politikası yapmıştı.
1908’de zorla iktidar olan İttihat ve Terakkî
ise, Almanya’nın gâlip geleceğine inanarak emri
vâkiler ile savaşa sokarak Osmanlı Devletinin yıkılmasına
sebep oldu.
İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin İstanbul’u 16
Mart 1920’de işgâli üzerine, ikinci Osmanlı Meclisi
18 Mart 1920’de tâtil karârı aldı. 11 Nisan
1920.günü Sultan Vahideddîn Hân meclisi fesh
etti. 23 Nisan 1920’de Ankara’da çalışmalarına
başlayan Türkiye Büyük Millet Meclisi, bir Anayasa’nın
hazırlanması çalışmalarına hemen başladı.
Temsili rejimin bir uygulama şekli olan “Meclis
Hükümeti” sistemini getiren 24 maddelik bir Anayasa
kabûl edildi. Bu Anayasa, 1921 Teşkîlât-ı
Esâsiye Kânunu’dur.
İstiklal Harbi’nin kazanılmasından sonra, devletin
kuruluşunu ilgilendiren temel değişikliklerin
olmasından dolayı yeni bir Anayasa hazırlandı.
24 Mayıs 1924’te Resmi Gazete’de neşredilerek
yürürlüğe giren bu Anayasa 105 maddeden ibâret
olup, tek meclisli parlamento getirdi. Silahlı Kuvvetlerin
27 Mayıs 1960 günü yönetimi ele almasına
kadar bu Anayasa yürürlükte kaldı. Bu zaman zarfında
esâsa ve şekle âit bâzı değişiklikler yapıldı.
27 Mayıs 1960’ta işbaşına geçen Millî Birlik Komitesi
TBMM’ni feshetti. 6 Aralık 1960 günü seçilen
“Kurucu Meclis”, 27 Mayıs 1961’de yeni Anayasa’yı
kabûl ederek, 9 Temmuz 1961 ’de halk oyuna
sundu. 6 milyon 348 bin 191 evet oyu (% 61.50)
ile kabûl edildi. Hayır diyenler ise 3 milyon 934