A M M Â R M Û S U L

on birinci asır Müslüman tıp âlimi. İsmi, Ammâr bin Ali el-Musûlî olup, künyesi Ebü’l-Kâsım’dır. Batı dünyâsında Cana- musali adıyla tanındı. Önceleri Irak’ta, sonra Mısır’da oturdu. M ısır’da hüküm süren Fâtımî devleti hükümdârlarından Hâkim Biemrillah devrinde yetişti. Hayâtı hakkındaki bilgiler azdır. Doğum ve vefât târihi bilinmemektedir. On birinci yüzyılda yaşamıştır. Kitabında, Horasan, Medîne, Diyarbakır, Küfe, Kâhire, Tunus gibi uzak ülkelere se- yâhat ettiğini ve gittiği yerlerde çeşitli göz ameliyatları yaptığını yazmaktadır. İslâm âleminde yetişen ve önde gelen göz hastalıkları tabib ve cerrahlarından olan Ammâr, yaptığı yerinde teşhis, tedâvî ve ameliyat metodla- rıyla tanındı. Özellikle gözün görmemesine sebeb olan katarakt hastalığını tedâvî için keşfettiği altı çeşit ameliyat usûlü üzerinde durdu. Ortaya koyduğu bu çok mühim ameliyat usûlleri, kendi za- mânına kadar bilinmiyordu. Yaptığı katarakt ame- liyâtı tekniği üzerinde yapılan araştırmalar sonucu, modern tıbbın elindeki modern âlet ve edevât ile yapılan katarakt ameliyatları ile, Ammâr’ın metodu birbirine çok yakın ve benzer bulundu. Hattâ modern katarakt ameliyâtları ile onun metotlarının prensip îtibârıyla aynı kâidelere dayanmakta olduğu isbât edildi.
İki yüz elli sene sonra yaşayan tabip İbn-i Ebî Usaybiya, Ammâr hakkında şunları söylemektedir: “O, meşhûr bir göz tabibi ve sözü çok edilen bir zât idi. Göz hastalıklarının tedâvîsinde tecrübe ve ameliyâtlarda büyük mahâret sâhibiydi. Hâkim Biemrillah zamânında Mısır’da bulundu. Kitâb-ül- Müntehâb fî İlâc-il-Ayn adlı eserini Hâkim Biemrillah için kaleme aldı.”
Eser 43 varak, yâni 86 sahîfedir. Ammâr, bu eserinde yaptığı ameliyatları anlatmaktadır. Mükemmel bir tertîp içerisinde, son derece vecîz birlisan ile yazılan eser, târihî bir girişten sonra, görme organının anatomisine yer vermektedir. Daha sonra çiziklerden başlayarak göz kapağı hastalıkları anlatılmıştır. Bu bölümden sonra; göz pınarlarına, göz derilerine, göz bebeğine ve son bölümde de gözün dâimâ nemli bulunmasına temâs edilmiş ve göz sinirleri ele alınmıştır. Eserde, önce hastalıkların isimleri ve bunlarla ilgili açıklamalar bulunmaktadır. Daha sonra sebebi ve tedâvî şekli yer almaktadır. Müellif, tedâvîye önce, genel bir tedâvî metoduyla başlanmasını tavsiye etmekte, daha sonra göz ile ilgili mahallî tedâvî şekli anlatılmaktadır. En son tedâvî şekli olarak ameliyat ele alınmaktadır. Kitabın ismine uygun bir şekilde, genellikle bir hastalık için tek bir tedâvî şekli verilmektedir. Anlatım kısa olmasına rağmen, açık, gâyet net ve anlaşılabilir şekildedir. Ammâr, eserinde mevcût bilgilere kendi tecrübelerini katarak bildirmiştir. Eserin mühim yönü, okuyanların bugün bile dikkatini çeken katarakt ameliyatlarıdır. Burada zikre değen ve dikkati çeken şey, kendi tarafından bulunan metal, içi boş iğne gibi bir âletin kullanılmasıdır. Ayrıca, göz bebeğinin ışığa karşı olan tepkisi ile kataraktın ameliyâta müsâid olup olmadığına dâir karar verme tekniği geliştirmesidir. Aslında benzer teknik aynı zamanda yaşıyan Ali bin îsâ ve İbn-i Sînâ tarafından kullanıldıysa da, Ammâr tarafından geliştirilerek tatbik edilmiştir. Ammâr’ın Kitâb-ül-Müntehâb fi İlâc-il-Ayn adlı eserinin tek yazma nüshası, İspanya’da Es- coriala’nın, S.Lorenzo Kraliyet Manastır Kütüp- hânesinde bulunmaktadır. Eser Nathan Mathi tarafından 1279 senesinden sonra İbrâniceye çevrilmiş, ayrıca 1905 yılında da Almanca tercümesi yapılmıştır. On ikinci asırda yaşayan Gâfıkî, tıp alanında yazdığı Mürşid adlı eserinde Ammâr’dan fazlasıyla faydalanmışdır. On üçüncü asrın ikinci yarısında yaşayan Hamalı Selâhaddîn, yazdığı Nûr-ul- Uyûn adlı kitabında, katarakt ameliyâtı ile ilgili kısmı Ammâr’ın eserinden aynen almıştır.