ANAYASA

. Devletin esas kuruluşunu, devletin kişilerle ve kişilerin bir- birleriyle olan münâsebetlerindeki temel hak ve hürriyetlerini belirten, tanınan bu hak ve hürriyetlerinin kısıtlanmasını engelleyecek yasama ve yargı sistemini kuran temel kânun. Anayasaya aykırı kânun çıkarılamaz ve hiç bir kimse ve organ, kaynağını anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz. Anayasada umûmiyetle devletin temel siyâsî ve idârî organizasyonu ile vatandaşların temel hak ve hürriyetleri, devlete karşı vazife ve mükellefiyetleri tesbit edilir. Birçok ülkede anayasa bu maksatla teşkil edilmiş kurum (Kurucu Meclis) tarafından hazırlanmıştır. Anayasanın bazı maddelerinin değiştirilemeyeceği anayasa hükmü olarak yer almıştır. Anayasının çeşitli hükümleri arasında çok geçen ve varlığı özellikle belirtilen kuruluşlara “Anayasal Kuruluşlar”; Anayasanın bütün hükümlerinin normal biçimde işlemesine “Anayasal düzen”; çıkan kanunların ve yöneticilerin icrââtlarının anayasaya uygun olmasına “Anayasa’nın üstünlüğü”; anayasanın vatandaşlara tanıdığı temel haklara ise “Anayasal haklar” denir. Avrupa’da ilk yazılı Anayasa 1628 yılında İngiltere’de hazırlanmıştır. Türkiye’de ise ilk yazılı Anayasa rejiminin temeli; 1808 Sened-i İttifak, 1839 Gülhâne Hatt-ı Humâyûnu ve 1856 Islahat Fermanı ile atılmıştır. İlk yazılı Anayasa 1293 Ka- nun-i Esâsîsi adı altında Midhat Paşa ve aynı düşüncede olanların gayret ve çalışmaları ile 23 Ara
lık 1876’da Sultan İkinci Abdülhamîd Han tarafından îlân edilmiştir. Yeni Anayasa, padişah tarafından tâyin edilen Ayan üyeleri ile seçimle gelen meb’us- lardan kurulu iki meclisli bir parlamento meydana getirmiştir. Meclis-i Âyan ve Meclis-i Meb’ûsândan oluşan meclise, “Meclis-i Umûmî” adı verilmiştir. O zamanki parlamentoda M eb’usların % 40’ı Türk’tü. Türk olmayanların çoğu ise Osmanlı Devletini parçalamak için açıktan faâliyet gösteriyorlardı. M eb’uslar arasındaki derin anlaşmazlık ve Osmanlı Devletini bölme ve yıkma faâliyetlerinin tehlikeli bir noktaya gelmesi üzerine, 1877 Şubat başında Pâdişâh, Anayasa’da yer alan bir maddeye dayanarak meclisi tâtil etti. Böylece Anaya- sa’yı yürürlükten kaldırmış oldu. Hareket Ordusunun İstanbul’a gelmesi ve İttihat Terakkîci’lerin iktidârı ele geçirmeleri üzerine 23 Temmuz 1908’de Anayasa yeniden yürürlüğe kondu. 1908’de faâliyete geçen meclis, Osmanlı Devletinin bölünmesini ve yıkılışım önleyemedi. Hattâ daha da hızlandırdı. Sultan İkinci Abdülhamîd Han, yaklaşan Birinci Dünya Harbinde tarafsız kalarak, harbin sonunda güçsüz kalan taraflardan kaybedilen Os- manlı topraklarının bir kısmını yeniden ele geçirmeyi devletin temel politikası yapmıştı. 1908’de zorla iktidar olan İttihat ve Terakki ise, Almanya’nın gâlip geleceğine inanarak emri vâkiler ile savaşa sokarak Osmanlı Devletinin yıkılmasına sebep oldu. İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin İstanbul’u 16 Mart 1920’de işgâli üzerine, ikinci Osmanlı Meclisi 18 Mart 1920’de tâtil karârı aldı. 11 Nisan 1920 günü Sultan Vahideddîn Hân meclisi fesh etti. 23 Nisan 1920’de Ankara’da çalışmalarına başlayan Türkiye Büyük Millet Meclisi, bir Ana- yasa’nın hazırlanması çalışmalarına hemen başladı. Temsili rejimin bir uygulama şekli olan “Meclis Hükümeti” sistemini getiren 24 maddelik bir Anayasa kabûl edildi. Bu Anayasa, 1921 Teşkîlât-ı Esâsiye K ânunu’dur. İstiklal Harbi’nin kazanılmasından sonra, devletin kuruluşunu ilgilendiren temel değişikliklerin olmasından dolayı yeni bir Anayasa hazırlandı. 24 Mayıs 1924’te Resmi G azete’de neşredilerek yürürlüğe giren bu Anayasa 105 maddeden ibâret olup, tek meclisli parlamento getirdi. Silahlı Kuvvetlerin 27 Mayıs 1960 günü yönetimi ele almasına kadar bu Anayasa yürürlükte kaldı. Bu zaman zarfında esâsa ve şekle âit bâzı değişiklikler yapıldı. 27 Mayıs 1960’ta işbaşına geçen Millî Birlik Komitesi TBMM’ni feshetti. 6 Aralık 1960 günü seçilen “Kurucu Meclis”, 27 Mayıs 1961 ’de yeni Ana- yasa’yı kabûl ederek, 9 Temmuz 1961’de halk oyuna sundu. 6 milyon 348 bin 191 evet oyu (% 61.50) ile kabûl edildi. Hayır diyenler ise 3 milyon 934
1960 anayasasını hazırlayan komisyon. Bu heyette, Ord. Prof. Sıddık Sami Onar, Ord. Prof. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu, Prof. Hüseyin Nail Kübalı, Prof. Ragıp Sarıca, Prof. Naci Şensoy, Prof. Tarık Zafer Tunaya ve Doç. İsmet Giritli bulunmaktaydı.
bin 370 idi (% 38.50). Yeni Anayasa, 3 Temmuz 1961 günü 344 sayılı kânun olarak Resmi Gazete’de neşredilip yürürlüğe girdi. Bir başlangıç, 157 madde ve 11 geçici maddesi bulunan ve iki meclisli bir parlamento getiren Anayasa’daki ilk değişiklik 8 sene sonra 6 Kasım 1969’da yapıldı. 1961 Anayasasında en önemli geniş değişiklikler 12 Mart 1971 muhtırasından sonra oldu. 10 yıllık uygulamanın ışığı altında 11,15,19,22,26,29,30,32, 38,46,60, 64, 89, 111,114, 119, 120, 121, 124,127, 134, 137, 138,139,140,141,142,143,144,145,147, 149, 151 ve 152. maddeleri olmak üzere 35 maddesi değiştirildi. 12 Eylül 1980’de Türk Silahlı Kuvvetlerinin idâreye el koymasından sonra, bâzı istisnâi maddelerle yeni Anayasa’nın 7 Kasım 1982 târihinde ka- bûlüne kadar yürürlükte kalmıştır. 1982 Anayasası “Danışma Meclisi” ve “Millî Güvenlik Konseyi”nce hazırlandı. 7 Kasım 1982 günü halk oyuna sunuldu. 1.626.431 “red” oyuna karşılık (% 8.63), 17.215.559 “Evet” oyu ile (% 91.37) kabûl edilmiştir. Başlangıç, 177 madde ve 16 geçici maddeden ibârettir. Anayasa’nın genel esasları, 1. kısımda, 1-11 maddelerinde belirtilmiştir. Üçüncü kısım, Cumhuriyetin temel organlarını ve çalışma esaslarını tesbit etmektedir. Dördüncü kısım, mâlî ve ekonomik hükümlerdir. Beşinci kısım, çeşitli hükümler, altıncı kısım geçici maddelerdir; yedinci kısım ise son hükümlerdir. Anayasa’nın 146-153. maddelerinde belirtilen “Anayasa Mahkemesi”; çıkarılacak kânun, kânun hükmünde karamâme ve TBMM iç tüzüğünü Ana- yasa’ya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. 1982 Anayasası’nda Cumhuriyet Senatosu kaldırılmıştır. 143. madde ile de Devlet Güvenlik Mahkemeleri kurulmuştur.