ANTİMON

ANTİMON; Alm. Antimon, Fr. Antimoine, İng
Antimony. Kimyada Sb formülüyle gösterilen bir
element. Tabiatta mineraller hâlinde bulunur. Çokeskiden beri bilinen bir elementtir. Atom numarası
51 ve atom ağırlığı 121,75’dir. Yoğunluğu 4,6
gr/cm3’tür. Periyodik cetvelde 5 A grubunda bulunur.
Kimyâsal olarak daha ziyade metalik özelliklere
sâhipse de metallere benzemeyen bâzı davranışları
da vardır. Dört çeşit allotropu mevcuttur.
1. En çok bilineni ve en kararlı olanı, kristal
hâlinde olup kırılgan, gümüş renginde metaldir.
Erime noktası 630 ve kaynama noktası 1380°C
dir. Özgül ağırlığı 6,7 gr/cm3’tür.
2. Gri antimon, oda sıcaklığında kararlıdır.
3. Sarı antimon, Sb4 şeklindedir -90°C de kararlıdır.
4. Siyah antimon, antimon triklorürün elektrolizinden
elde edilir. Hafif bir darbe ile patlar ve
gri antimona dönüşür.
Bulunuşu: Antimon mineralleri dünyâda geniş
bir alana yayılmış olarak bulunur. Türkiye,
Çin, ABD, Çokoslovakya Avusturya, Yugoslavya,
Meksika, Kanada, Kuzey Afrika ve Bolivya antimon
üreticisidir.
Stibnit (Antimon sülfür Sb2S3) antimon kaynağı
olarak en önemli mineraldir. Antimonun diğer
mineralleri antimon oksit ve antimon oksi sülfürdür.
Elde edilişi: Antimon Sb2S3’ün demir parçaları
ile eritilmesinden elde edilir. Yüksek kalitedeki
antimon elektrolizle elde edilir.
Bileşikleri: Antimon, bileşiklerinde -3, +3,
+5 değerliklerini alabilir.
Metal antimon havada kavrulursa Sb20 3 (antimon
trioksit) meydana gelir. Antimon trioksit
amfoterdir. Bu yüzden asit ve bazlarla reaksiyon
verir. Sb20 4 (antimon tetraoksit) ise asit oksittir ve
bazlarla reaksiyon verir. Antimon pentaoksit
(Sb20 5) suda az çözünür. Fakat bazda çözünür.Stibin denilen antimon hidrür (SbH3) zehirli ve
renksiz bir gazdır.
Kullanıldığı yerler: Antimon alaşımlarda
kullanılır. Kalay, kurşun gibi yumuşak metaller
antimon ile sert alaşımlar verir. % 6-8 arasında antimon
ihtivâ eden kurşun alaşımları sert ve aside
dayanıklıdır. Sülfat asidi etki etmez. Bu alaşımlardan
batarya (akümülatör) plakları, matbaa harfleri
yapılır. Ayrıca sezyumla berâber katot lambaları
yapımında ve kızılaltı ışınları bulucusu olarak
kullanılan fotosellerin üretiminde kullanılır.
Oksitleri ise, saydam olmayan sır yapımında, cam
ve seramiklere renk vermede kullanılır.
Antimonun bileşiklerinden antimon sülfür cephâne
ve kibrit yapımında, antimon trioksit ile antimon
triklorür aleve dayanıklı kumaş üretiminde, gene
antimon trioksit hem pigment hem de yanmayı
yavaşlatan eleman olarak boyalarda ve plastiklerde
kullanılır. Boyalarda pigment olarak kullanılan birçok
antimon bileşiği vardır; organik tuzlarından
antimon-potasyum tartarat (tartar emetik) dokuma
sanâyiinde boya sabitleştirici, tıpta da balgam söktürücü
ve kusturucu olarak kullanılır. Yine antimonun
bâzı organik bileşikleri de çeşitli tropikal
hastalıkların tedâvîsinde kullanılır.
Antimon zehirlenmesi: Ağız veya teneffüs
yoluyla alman bâzı antimon bileşiklerinin vücut
dokuları ve fonksiyonları üzerindeki zararlı etkileri.
Antimon zehirlenmesinin belirtileri arsenik zehirlenmesininkine
benzer.
Antimon zehirlenmesi, iyi emâye kaplanmamış
paketler içinde satışa sunulan ve emâye kaplamadan
çözünen antimon oksitle karışmış olan asitli
meyve sularının içilmesiyle ortaya çıkar. Solucan
ve mantar hastalıklarının tedâvîsinde ve kusturucu
olarak kullanılan tartar emetik gibi ilaçların
arka arkaya kullanılması da zehirlenmeye yol açabilir.
Buna mukabil antimonun sanâyideki kullanımı,
antimon bileşikleriyle çalışan iş yerlerindeki
ağır zehirlenme olayları ile bağlantılı görülmemektedir.