Arpaçay

Arpaçay, eskiden z a r u ş a d , Doğu Anadolu
Bölgesi’nde, SSCB sınırında, Kars iline
bağh ilçe ve ilçe merkezi kasaba. Yüzölçümü
1.522 km2 olan ilçenin kuzeyinde Çıldır,
güneyinde Digor, batısında Merkez ve Susuz
ilçeleri, doğusunda ise SSCB yer alır.
Arpaçay’dan bir görünüm
Anadolu Yayıncılık Arşivi
Türkiye’nin SSCB ile tek sınır kapısı olan
Gümrü, ilçe sınırlan içindedir.
İlçe topraklan Kuzey Anadolu kıvrım
sistemine bağh dağlann engebelendirdiği
yüksek bir plato niteliği taşır. Bu plato,
ilçenin en önemli akarsuyu olan ve Türkiye-
SSCB smınnın bir bölümünü çizen Arpaçay
ve kollannca parçalanmıştır. Doğu Anadolu’nun
en geniş ovası olan Kars Ovasının bir
devamı niteliğindeki plato, yer yer değişik
adlar ahr. Kuzeydeki Çıldır Gölünden çıkan
Cara Deresinin oluşturduğu düzlükler, Zaruşad
Düzlüğe diye anıhr; ilçenin en yüksek
noktası olan Kısır Dağı, bu düzlüğe egemen
konumdadır. Cara Deresi vadisi ile Kars
Çayı vadisinin birleştiği yerden SSCB sınırına
kadar olan kesime ise Şuregel Düzlüğü
denir. Platonun ortalama yüksekliği 1.500
m’dir.
İlçedeki başlıca ekonomik etkinlik tarımdır.
Ama, yükseklik ve sert yayla iklimi,
bitkisel üretimi önemli ölçüde kısıtladığından,
hayvancılık ana geçim kaynağı durumundadır.
Daha çok yayla özelliğindeki
yüksek ovalarda buğday, arpa ve çavdar
dışında pek ürün yetişmez. Bunlar da
genellikle geçimlik düzeyde üretilir. Tüm
Kars ilinde olduğu gibi Arpaçay’da da
zengin bir hayvancılık geleneği vardır. İlçenin
yüksek yaylalarında başta sığır ve koyun
olmak üzere çeşitli hayvanlar beslenir. Sığır
ihracatı, önemli bir gelir kaynağıdır. Sözü
edilmeye değer bir hayvan ürünleri üretimi
vardır. Zavod adı verilen ve teknik açıdan
orta gelişmişlik düzeyinde bulunan mandıralarda
yapılan kaşarpeyniri özellikle
ünlüdür.
Arpaçay oldukça eski bir yerleşme yeridir.
Yöre IO 9-6. yüzyıllar arasında Urartu
egemenliği altında olduğu sırada Arpaçay’
da Abilianikhi Beyliği vardı. SSCB sınırına
yakın antik Ani(*) kenti harabeleri de ilçe
sınırlan içinde kalır.I. Süleyman’ın (Kanuni)
Tebriz seferi sırasında 1554’te Osmanlı
topraklarına katılan Arpaçay, bu dönemde
önce sancak sonra kaza yapıldı. 1876’da
Rus işgaline uğradı ve uzun bir süre Rus
egemenliğinde kaldı. 3 Mart 1918 tarihli
Brest-Litovsk Antlaşması ile yeniden Osmanlı
egemenliğine geçtikten sonra bu kez
de Ermeni baskılarına hedef oldu. Mayıs
1918 sonlarında 3. Ordu tüm Elviye-i Selase’yi,
bu arada Arpaçay’ı da Osmanlı topraklanna
kattı. Mondros Mütarekesi’nin
ardından Kars İngilizler tarafından işgal
edilirken, Arpaçay da Ermeni işgaline uğradı.
Bu işgalden Gümrü Antlaşması ile
kurtulan Arpaçay, 2 Aralık 1920’de Türkiye
topraklarına katıldı.
Kars’tan SSCB’ye giden demiryolu üzerindeki
ilçede belediye örgütü 1927’de kuruldu.
Arpaçay kasabası gelişmiş bir köy
niteliği taşımaktadır. Nüfus (1985) ilçe,
57.995; kasaba, 3.414.