Artha-Şastra

Artha-şastra (Sanskrit dilinde “[Hükümdann]
Mülkün[ün] Elkitabı”), Hint kültüründe
siyaset sanatı üzerine yazılmış en
önemli belge. Maurya hanedanının kurucusu
Kral Çandragupta’nın (İÖ y. 300) yardımcısı
Kautilya (Vishnugupta ya da Çanakya
olarak da bilinir) tarafından yazıldığı
sanılır. Metnin tümünün bu kadar eskiye
uzanması olası değilse de, bazı bölümlerinin
Mauryalar döneminde yazıldığı belirlenmiştir.
Yazar, oldukça küçük bir ülkede hükümdann
merkezî iktidarı kullanması konusunu
işler. Devlet mallarının yönetim biçimi,
bakanlann seçimi, savaş yönetimi ve vergilerin
düzenlenmesi gibi konulardan söz
eder. Bir haberalma düzeninin ve kolluk
kuvvetinin bulunmadığı durumlarda özellikle
dış tehditler ve iç muhalefet sorunlanna
ağırlık vererek hükümdar adına gözetim
işlevi görecek bir ulak, muhbir ve casus
şebekesinin önemi üzerinde durulmuştur.
Bütünüyle uygulamaya yönelik olan Artha-
şastra[nın felsefi bir temeli olduğu söylenemez.
Ama insan doğasındaki yozlaşma
eğilimi ve hükümdar ile sadık hizmetkârlannın,
insanın bu zaaflarından yararlanmasının
yolları üzerine, eksiksiz bir şüphecilik
olarak adlandırılabilecek bir tutumu
yansıtır.
Hükümdarın, devlet yönetiminde yardımcılanna
tam bir güven duyması gereği,
yapıtta dile getirilmeyen ama açıkça görülen
bir paradokstur. Bu paradoksu, Guptalann
sarayından olduğu sanılan oyun yazan
Vişakhadata (İS y. 5. yy) Sanskrit dilinde
yazdığı oyunu Mudrarakshasa’ûa (Nazır
Rakshasa ve Mührü) işlemiştir.