Aşırı duyarlılık

aşırı duyarlılık, a ş ir i d u y a r l ik olarak da
yazılır, alerjiye neden olan bir maddeye ya
da fiziksel bir uyarana verilen yanıtın olağandan
daha hızh ve aşın biçimde gelişmesine
yol açan edinilmiş özellik. Bu terim çoğu
zaman alerji ile ya da çok ağır bir alerji
tepkisi olan anafilaksi ile eşanlamlı olarak
kullanılır. Bağışıklıkbilimde, tepki mekanizmalarıyla
birbirinden aynlan dört aşın
duyarlılık tipi tanımlanmıştır.
I. tip aşırı duyarlılık, serumda ve deride
bulunan reajin(*) türünden antikorlann
antijen özelliğindeki bir uyaranla karşılaşmasından
doğan tepkileri tanımlar. Bu etkileşim,
ince damarların geçirgenliğini artıran
histamin gibi maddelerin, dokulardaki mast
hücrelerinden hızla açığa çıkmasına neden
olur. Bu tepki sırasında, damarlardan doku
aralıklarına sıvı geçişiyle birlikte, bronşlarda
olduğu gibi, şişme ve düz kas kasılmaları
görülür. Anafilaksi(*), saman nezlesi(*),
astım(*) ve ürtiker(*) I. tipten aşın duyarlılık
tepkileridir.
II. tip aşırı duyarlılık, kan dolaşımındaki
bir antikorun, bir hücrenin yapısında yer
alan ya da hücreye tutunmuş olan bir
antijenle etkileşiminden ileri gelir. Bu tür
bir tepkime, kan serumundaki komplemanı(*)
etkinleştirerek hücre yıkımına yol
açar. Alyuvarlann yıkıma uğramasının sonucu
olan hemolitik kansızlık, II. tip aşın
duyarlılığın en bilinen örneğidir. III. tip
aşın duyarlılıkta ise, antijen özelliğindeki
bir uyaran antijen-antikor bileşiklerinin
oluşumunu başlatır. Kan damarlannm içine
ve çevresine kümelenen bu bileşikler,
komplemanı etkin hale getirerek, hücrelerde
ikincil yıkımlara yol açar. Arthus olgusu
^ ) ve serum hastalığı(*) III. tipten aşın
duyarlılık örnekleridir.
IV. tip aşın duyarlılığı öbür üç tipten
ayıran temel özellik, tepkinin, antijenle
karşılaşmadan saatler, hatta günler sonra
ortaya çıkması ve antikorlar yerine, duyarlaşmış
lenfosit ve monositlere (akyuvar)
bağlı olmasıdır. Tepkinin oluştuğu bölgenin
yüzeysel görünümü öbür alerji tiplerindekine
benzerse de, bu bölgede gelişen şişliğin
nedeni sıvı toplanmasından çok hücre birikmesidir.
Bu tür aşın duyarlılık verem,
kabakulak, kızamık, Malta humması gibi
hastalıklardaki bakteri ya da başka kökenli
enfeksiyonlara yanıt olarak gelişir. Aynca,
vücut proteinlerine bağlanarak temas dermatiti
adı verilen deri hastalığına yol açabilen
çeşitli maddelerle uzun süreli temasa
karşı da böyle bir tepki gelişebilir. Doku
reddi (bak. organ ve doku nakli) IV. tipten
aşın duyarlık tepkilerinin örneklerindendir,
ilk üç tip aşın duyarlılık, kandaki uygun
antikorlann nakledilmesiyle, aşın duyarlı
bir kişiden normal bir kişiye aktanlabilir.
IV. tipin aktanlması ise, ancak duyarlaşmış
lenfositlerin taşınmasıyla gerçekleştirilebilir.