Asklımantarlar

asklımantarlar (Ascomycetes), Mycota
bölümünden bir mantar sınıfı. Asklımantarlann
en önemli özelliği, 4-8 kadar askospor
içeren kese benzeri yapılar (ask) taşımalarıdır.
Aşkların tek tek ya da spor üreten
yapılar (askokarp) içinde oluşmasına ve
askosporlann atılma biçimine göre asklımantarlar
alt gruplara aynlır. Bu sınıftaki
mantarlann çoğu bitkilerde, bazılan da
hayvanlarda hastalık yapar; bir bölümü
yenebilen türdendir; birçoğu da çürümüş
organik maddelerin üzerinde yaşar. Asklımantarlann
en bilinen türleri, kuzugöbeği
(bak. Discomycetes) ve domalan(*) gibi
yenen mantarlar ile asma küllemesi (Uncinula
necator), karaağaç hastalığı (Ophiostoma
ulmı) ve kestane yanığı (Endothia
parasitica) gibi bitki hastalıklanna yol açan
mantarlardır. Elma ağaçlannda hastalık
yapan Venturia inequalis başka bitkilere de
zarar verir. Bira gibi çeşitli alkollü içkilerin
yapımında tahıllan ve ekmek hamurunu
mayalandırmak amacıyla kullanılan ve belki
de bütün mantarlar içinde en önemlisi olan
biramayası da (Saccharomyces cerevisiae)
bir asklımantardır. Bu türün S. cerevisiae
ellipsoideus çeşidi de üzüm suyunu mayalandırarak
şaraba dönüştürür.
Yaygın olarak dağılmış 12 türü içeren ve
ekmek küfünü oluşturan Neurospora cinsi,
genetik ve biyokimya araştırmalannda çok
kullanılmıştır. Xylaria finsi, yeryüzünün
hemen her yerinde bulunan 100 türü içerir.
Daha çok yanmış odunu andıran, sopa ya
da parmak biçimindeki X. polymorpha,
yaralı ya da çürümeye başlamış ağaçlann
üstünde bulunur.
Clavicipitales takımından (Euascomycetidae
altsınıfı), 100 türü içeren Cordyceps
cinsi, bitki tırtılı ya da tırtıl mantan olarak
bilinir. C. militaris, 3-4 cm boyunda parlak
turuncu şapkalı, küçük bir mantardır. Claviceps
cinsi mantarlardan çavdarmahmuzu
(C. purpurea), özellikle çavdar başaklannda
aynı adla anılan hastalığa yol açar; bu
hastalıklı bitkilerin yenmesi de insanlarda
ve evcil hayvanlarda ergotizm hastalığına
neden olur (bak. çavdarmahmuzu). Helotiales
takımından (Euascomycetidae altsınıfı)
Geoglossum türleri, toprakta ya da çürüyen
üstte: Xylaria hypoxylon
H.R. Ailen; Natural History Photographic Agency-EB Inc.
altta: Geoglossum fallax
Donald Van Buskirk
ağaçlar üzerinde gelişen ve renkleri siyahla
kahverengi arasında değişen sopa biçiminde
mantarlardır.
asklımantarlarda spor üreten
yapı. Eşeysel üremenin başlamasından sonra,
hif adı verilen mantar ipliklerinden
oluşur. Apotesyum, kleistotesyum ve peritesyum
adında değişik biçimleri olan askokarpta,
genellikle 4-8 kadar askospor taşıyan,
keseye benzer yapılar (ask) bulunur.
Aşkları açıkta olan apotesyumlar disk, tabak
ya da çanak biçiminde ve saplıdır.
Bilinen en büyük apotesyum, 1 m yüksekliğindeki
sapı ve 50 cm genişliğindeki çanağıyla,
Geopyxis cacabus’un apotesyumudur.
Küre biçiminde ve kapalı olan kleistotesyumlar,
askosporlannı ancak parçalanarak
ya da dağılarak yayabilir. Yuvarlak ya da
şişe biçimindeki peritesyumlann tepesinde
ise, askosporları boşaltmak için bir açıklık
bulunur