BATMAN

Özellikle yakındoğuda eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Bu ölçü memleketlere göre iki okkadan sekiz okkaya kadar değişir. Bu birim, tartılacak şe
ye ve memleketin muhtelif şehirlerine göre de değişebilirdi. Osmanlılar zamânında, 6 okka (7,375 kg) bir batman olarak kabûl edilirdi. Anadolu’nun bâzı yerlerinde, Müslüman devletlerin bir kısmında hâlâ zirâat ve bahçe mahsullerinin alış-ve- rişinde kullanılmaktadır. Memleketimizde metrik ölçü sisteminin resmen kabûlü ile batman ölçü sistemi kaldırılmıştır.
BATMAN; Türkiye’nin petrol yatağı olarak bilinen bir ilimiz. Güneydoğu Anadolu bölgesinin Dicle bölümünde Bitlis, Muş, Diyarbakır, Mardin ve Siirt illeri arasında yer alır. Trafik numarısı 72’dir. İsminin Menşei İlin ilk adı Ela Khan idi. Bu isim zamanla telaffuz değişikliğine uğrayarak İluh şeklini almıştır. Daha sonra yakınından geçen Batman Çayı ismi buraya verilmiştir. Diğer bir rivâyette burada yapılan petrol araştırmaları sırasında, kurulan ambar yerin çökmesi ile batmış, daha sonra İluh köyünü de içine alan bölgeye Batman ismi verilmiştir. Târihi Batman’ın bilinen târihi mîlâttan önce beşinci asırda yaşayan Medlerle başlamaktadır. Bölgeye yerleşen Medler, Buraya Ela Khan ismini vererek uzun süre bağımsız olarak yaşadılar. Önce Büyük İskender’in istilâsına uğrayan bölge, daha sonra sırasıyla Selepkoslar, Partlar, Romalılar, Sâsâniler ve Bizans’ın hâkimiyeti altında kaldı. 650’den sonra İslâm mücâhitleri bölgede görünmeye başladı. 1071 Malazgirt Zaferine kadar İslâm orduları ile Bizans arasında el değiştiren bölge, bu zaferden sonra Türk hâkimiyeti altına girdi. Artukluların merkezi olan bölge daha sonra Moğol,İlhanlı, Karakoyunlu, Ak- koyunlu ve Safevîlerin eline geçti. Bilâhare Yavuz Sultan Selîm Han, Safevîleri yenerek Batman ha- vâlisini Osmanlı topraklarına kattı. 1515’te Dördüncü Murâd Han, Bağdât seferi sırasında büyük yararlılık gösteren Turhanoğlu Mahmûd Paşaya bölgeyi timar olarak verdi. İstiklâl savaşı sırasında işgâle uğramayan bölgede, 1950’den sonra petrolün çıkarılıp değerlendirilmesi ile büyük bir gelişme sağlandı ve Batman 1957’de ilçe merkezi oldu. 16.5.1990 târihine kadar Siirt iline bağlı bir ilçe olarak kalan Batman, bu târihten sonra il merkezi hâline getirildi. Fizîkî Yapı Batman ili topraklarının büyük kısmı dağlarla kaplıdır. Kuzeyinde Güneydoğu Torosları meydana getiren Güney Muş Dağları, Sason ve Kozluk ilçelerini tamâmen kaplar. Bu bölgedeki en yüksek noktalar Sason Dağı (Aydınlık Dağı) (2973 m), Zupser Tepe (2721 m), Tanrıdağı Tepe (2044 m)dir. Sason Dağı aynı zamanda ilin en yüksek noktasıdır. İlin en büyük ovası, il merkezinin bulunduğu Batman Ovasıdır. Ova, Batman Çayı Vâdisi ve
Yeni Rehber Ansiklopedisi 269
BATMAN
retlerinin örf ve âdetlerine bağlı hayat tarzları, birçok yerde hâlen devâm etmektedir. Eğitim: Batman’da ekonomik gelişmeye paralel olarak il merkezinde eğitimde de gelişmeler olmuştur. Fakat kırsal kesimde bu gelişme çok yavaştır. Okulu bulunmayan köy sayısı çoğunluktadır. İlde 53 ilkokul, 2 ortaokul, 2 ilköğretim okulu, 4 lise, 1 özel lise, 4 meslek lisesi, 1 meslek yüksek okulu vardır. Ulaşım: Batman’ın şehir merkezinden Diyar- bakır-Siirt karayolu ile Haydarpaşa-Kurtalan demiryolu hattı geçmektedir. Askerî amaçlı bir havaalanı mevcut olup, bâzan sivil ulaşım hizmetinde de kullanılmaktadır. İlçeleri Batman’ın biri merkez olmak üzere altı ilçesi vardır. Merkez: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 168.779 olup, bunun 147.347’s’i ilçe merkezinde, 21.432’si köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağa bağlı 26 köyü vardır. Yüzölçümü 498 km2 olup, nüfus yoğunluğu 341’dir. İlçe toprakları yaklaşık 1000 m yükseklikte olan bir alanda yer alır. İlçenin batı sınırını çizen Batman çayı havzası verimli bir ovadır. İlçenin en yüksek noktası Raman Dağıdır (1263 m). Dicle Nehri, ilçenin Mardin sınırını çizer.
Ekonomisi petrol çıkarımı ve arıtımına dayalıdır. Türkiye’de petrolün büyük bölümü Raman Dağından çıkar. Köylerde yaşayanların temel geçim kaynağı tarımdır. Ovada en çok buğday, arpa ve pamuk yetiştirilir. Ayrıca mercimek, tütün ve üzüm de üretilir. Hayvancılık genelde göçebe aşîretler tarafından yapılır. Koyun ve kılkeçisi beslenir. İlçe merkezi Raman Dağı eteklerinde düz bir alanda kurulmuştur. Petrol, ilçenin gelişmesinde ve kalkınmasında büyük rol oynamıştır. Diyarbakır- Kurtalan demiryolu ilçe merkezinden geçer. Batman belediyesi, 1955’te kurulmuştur. Beşiri: 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 34.358 olup, 5219’u ilçe merkezinde, 29.39’u köylerde yaşamaktadır. Merkez bucağa bağlı 12, Oğuz bucağına bağlı 8 ve Beşpınar bucağına bağlı 15 köyü vardır. Yüzölçümü 586 km2 olup, nüfus yoğunluğu 59’dur. İlçe toprakları, Diyarbakır havzasının uzantısı olan Güneydoğu Anadolu düzlüklerinde yer alır. İlçenin tek yükseltisi, Raman Dağıdır. Dağın yüksek kesimlerinde yaylalar vardır. İlçenin en önemli akarsuyu, Siirt sınırını çizen Yanarsu Çayıdır. Bu çayın vâdisinin genişlediği yerde Beşiri Ovası yer alır. Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Başlıca tarım ürünü buğdaydır. Ayrıca arpa, mercimek ve tütün yetiştirilir. İlçede bağcılık da ya
‘etrolün bulunmasıyla hızla gelişen ve 1990’da il olan Batman’ın genel görünüşü.
Yeni Rehber Ansiklopedisi 271
Türkiye’nin en eski ham petrol arıtma tesisi olan Batman Rafinerisinden bir görünüş.
ması üzerine, bu rafinerinin tesisleri MTA tarafından satın alınıp Maymune Boğazına taşındı ve “Raman Tecrübe Tasfiyehânesi” adıyla 1941’de kuruldu. Tesisin günlük ham petrol işleme kapasitesi 3 tondu. Bu küçük rafinerinin ihtiyacı karşılayamaması üzerine 1948 senesinde Batman’da “Batman Tecrübe Tasfiyehânesi” adıyla daha büyük bir rafineri kuruldu ve Raman’daki rafineri söküldü. Yeni rafinerinin günlük kapasitesi 200 tondu. Petrol üretiminin devamlı artması ve yeni kuyuların üretime geçmesi neticesinde bu tesisler de yetersiz kalınca 1953 senesinde aynı yerde daha geniş kapasiteli ve modem bir rafineri kurulması kararlaştırıldı. Yapım işleri bir Amerikan şirketine ihâle edildi. Yeni rafinerinin inşaatı devam ederken 1954’te çıkarılan 6326 sayılı Petrol Kânunu gereğince TPAO (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı)ya devredildi. 1955’te deneme üretimine geçen Batman Rafinerisi, bir yıl sonra da tam kapasiteyle çalışmaya başladı. 1962, 1966 ve 1972’de yeni ünitelerin eklenmesiyle kapasitesi genişletildi. 1966 senesinde 700.000 tonluk yıllık kapasitesi 1972’de 1,1 milyon tona çıkarıldı. İki ham petrol arıtma birimi, TCC (Termal Katalitik Kraking), LPG, reformer ve kim- ‘asal arıtma birimlerinden meydana gelen rafine- ide, benzin, asfalt, gaz, hafif nafta, kerosin, dizel ıkıtı ve sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) elde edil- iktedir. Türkiye toplam ham petrol işleme kaparinin yaklaşık % 4’ünü işleyen Batman Rafi- isinde arıtma birimlerine ek olarak buhar san- ı, elektrik santralı gibi yardımcı birimler ile jen, varil ve teneke fabrikaları vardır.