ELMAS

ELMAS; Alm. Diamant (m), Fr. Diamant (m),
İng. Diamond. Saf karbondan meydana gelen, bilinen
en sert madde. Karbon elementinin bir modifikasyonu
grafit, diğeri ise elmastır. Elmasın saf
karbon olduğu ilk olarak Fransız kimyâcı Lavoisier
tarafından aydınlatılmıştır. Lavoisier, elmasıyakmış ve yanma gazının sâdece karbondioksit
olduğunu görünce elmasın karbon olduğu hükmüne
varmıştır.
Özellikleri: En belirgin özelliği sertliğidir.
Mineralojide kullanılan mohs sertlik göstergesinde
en yüksek rakamla (10) gösterilir. Bu, diğer
bütün mineralleri çizebilmesi demektir. Sertliğinden
dolayı endüstriyel âletlerde kullanılması büyük
önem kazanmıştır. Kezâ dayanıklılığından ve
ışığı çok iyi kırmasından dolayı kıymetli bir zînet
eşyâsıdır. Elmas mineralinin her cihetteki sertliği
aynı değildir. Fakat X ve Gama ışınları ile en sert
yönüne doğru yönlendirilerek, âletlerde kesici olarak
kullanılması sağlanır.
Elmas, ametalik özellikler gösterir. Erime noktası
3500°Cdir. Yoğunluğu yaklaşık 3,5 gr/cm3tür.
Havada 850°C’de yanar. Havasız ortamda
1500°C’de grafite dönüşür. Oda sıcaklığında hiçbir
madde etki etmez. Florla 750°C’de, karbon
tetra florür (CF4) bileşiğini meydana getirir. Diğer
halojenlerle birleşmez. Elmas izometrik bir sistemde
kristallenir. Her karbon atomu kendisini
çevreleyen dört karbon atomuyla düzgün dörtyüzlü
meydana getirecek şekilde bağlanmıştır.
Daha doğrusu iki tâne kare tabanlı piramidin taban
tabana gelmiş şekli görünümündedir. 1 2 yüzlü ve
kübik kristal yapıları da vardır. Kristallerin rengi
beyaz, kahverengi, siyah veya renksiz olabilir.
Mineralin içinde yabancı atom mevcudiyeti de
söz konusu olabilir. Fakat her 10.000 karbon atomu
başına ancak bir tâne yabancı atom bulunur.
Hattâ güzel tabiî elmasta 100.000 atom başına ancak
1 tâne yabancı atom bulunur.
Elmasın tartılmasında ölçü birimi olarak kırat
kullanılır ( 1 kırat 2 0 0 miligrama eşittir).
Elmasın optik özellikleri ona güzellik ve kıymetli
zînet eşyâsı özelliğini vermektedir. Işığı kırma
indisi çok yüksektir (2,417). Yâni içeri kabul
ettiği ışın yansıttığı ışına göre fazladır. Kezâ ışını
disperse etme (yâni, beyaz ışını renklere ayırma)
kâbiliyeti de oldukça yüksektir. Radyasyonları
tutma özelliklerine göre iki tiptedirler.Birinci tip, görünen ışını absorbe edenler (soğuranlar,
emenler); ikinci tip ise, morötesi ve kızılötesi
ışınları absorbe edenlerdir. İkinci tip elmaslar
tabiî hâlde mâvi renklidirler.
Elmas, mükemmel bir elektrik izolatörüdür.
Kezâ ısı iletkenliği en yüksek olan maddedir. Bu
özelliğinden dolayı zarar görmeden kesilebilir.
Bulunuşu: Elmaş orjinal olarak yalnız kimberlit
kayalarında bulunur. Diğer kayalarda bulunan
elmas, muhtemelen kimberlitten aşınmayla
veya tortuların başkalaşım geçirmelerinden meydana
gelmiştir. Kimberlit kayasında bâzan elmas
bulunmayabilir. Bulunma nisbeti ancak ortalama
kırk milyonda birdir. Kimberlit, yüksek nispette
magnezyum ve demir bulunduran volkanik kaya
kalıntısıdır. Bu kayalarda birçok başka mineral
de bulunur. Kalsit, olivin, ilmenit, mika vs. gibi.
Kimberlit yer kabuğunun derin tabakalarında kanallar
şeklinde bulunur. Elmasın bâzı yer kabuğu
hareketleriyle yukarıya çıktığı kabul, edilmektedir.
Kısmen de bâzı bölgelerde nehir kumlarına karışmıştır.
Elmasın en çok bulunduğu yerler olarak,
Güney Afrika (Kimberley’de), Güney Amerika,
Endonezya ve Hindistan sayılabilir.
Üretimi: Elmasın kazanılması, diğer minerallerin
işlenmesi gibidir. Yalnız kristaller o kadar
bol değildir. Çok dağınık olup, tespitleri bile güçtür.
Yeryüzüne yakın cevherler olduğu gibi, 300
metre derinlerde olan cevherler de vardır. Cevher
kayaları, borular daldırılarak kırılır. Çıkarılan
balçıklı, kumlu cevher iki ameliyeden geçirilir.
Cevher önce yoğun bir sıvıda yüzdürülür. Çok
ağır olan mineraller dibe çöker. Daha sonra kumlu-
çamurlu karışım bir nevi elekte aşağı-yukarı titreşim
verilerek, elmasın dibe çöktürülmesi sağlanır.
Ayrı bir sistemle hem kesilmiş, hem de parlatılmış
hâle getirilebilen yegâne mineral, elmastır.
Birçok elmas kristali kendiliğinden pırlanta
olacak şekildedir. Fakat bir kısmı da kesilmek
zorundadır. Kesilmesi dikkat ve titizlik ister. Elmasların
kıymeti dört faktörle ilgilidir: Kesilme,
renk, büyüklük ve mükemmellik. Çatlak olup olmaması
da çok önemlidir. Çünkü, çatlaklık, ışık
girişini zorlaştırmaktadır. Sarı ve kahverengi elmaslar
pek istenmez. Pembe, menekşe rengi ve yeşil
elmaslar çok makbuldur. Kesilme şekli belki de
en mühim faktördür ve parça büyüklüğü ile kıymeti
artar.
Kullanılışı: Elmas zînet eşyâsı olarak ve yüzük
taşı olarak çok yaygın bir şekilde kullanılır. Elmasın
güzelliği eskilerin de çok dikkatini çekmiş
ve hattâ hastalık ve zehirlenmeyi önlediği sanılmıştır.
Elmasın esas kıymeti kesme tekniğinin gelişmesinden
sonra (17. yüzyılın sonlarına doğru)
başlamıştır. Elmasın kesilmesi yine elmasla yapılmaktadır. Zînet eşyâlarından başka endüstriyel
âletlerde de elmas kıymetini devâm ettirmektedir.
Endüstride kullanılan miktarı % 75-80 kadardır.
Fakat kıymet olarak % 25-30 civârındadır.
Endüstride cam kesici, taş yontucu, delici ve perdahlayıcı
âletlerde kullanılır
Sanâyi elması: Rengi ve biçimi açısından
kıymetli taş olarak kabul edilemeyen ve sanâyide
çeşitli maksatlarla kullanılan elmaslardır. Başlıca
üç çeşit tabiî sanâyi elması vardır. Bunlar, ballaş,
bort ve karbonado isimlerini alır. Ballaş, çok sert
ve tok bir elmas çeşididir. Bort çeşidi, umûmiyetle
bozuk renkli veya biçimsiz elmasları ihtivâ
eder. Küçük olanları elmas matkap takımlarında
kullanılır. Siyah renkli karbonado ise, torna tezgahlarında,
cam kesme âletlerinde, pikap iğnelerinde
vb. kullanılır.
Sentetik (Sunfî) elmas: Elmasın karbon olduğu
anlaşılınca, kömürün (grafitin) elmasa dönüştürülebileceği
düşünülerek, bu hususta birçok
çalışmalar yapıldı. Nitekim bugün, grafitin elmasa
dönüştürülmesi mümkündür. Termodinamik
hesaplamalar grafitin elmasa dönüştürülmesi
için en az 1 0 . 0 0 0 atmosfer basınç gerektiğini
göstermiştir. Bununla berâber ilk defâ 1955 yı- , r
lında 100.000 atmosfer basınç altında 2500°C *
sıcaklıkta ve krom katalizör kullanılarak sun’î
elmas elde edilmiştir. Ancak parçalar genellikle
küçük ve siyah renkli olup, nâdiren mücevher
evsafında olabilmektedir. 1962’de yapılan bir çalışmada
200.000 atmosfer basınç ve 5000°C sıcaklıkta
katalizörsüz olarak grafit elmasa dönüştürülmüştür.
Sun’î elmasın üretimi için gerekli olan yüksek
sıcaklık ve basınç şartları patlayıcılardan faydalanılarak
elde edilir. Sun’î elmas üreti