EMEKLİLİK

EMEKLİLİK; Alm. Rücktritt, Fr. Retraite, İng.
Retirement. Bir kimsenin belirli bir yaşa kadar
prim veya kesenek ödeyerek çalışması ve genellikle
ihtiyarlaması, bu yüzden fikrî ve bedenî gücünü
kısmen kaybetmesi sebebiyle bu hususdaki
kânûnî şartlara hâiz olduğu takdirde eski maaşının
bir kısmına herhangi bir hizmet karşılığı olmaksızın
hak kazanması hâli.Emeklilik sisteminin kuruluşu, Osmanlı devletinin
ilk zamanlarına kadar uzanır. İlk zamanlarda
vâridâtın tahsil usûlü uygulanırken, daha sonraları
hizmet aylığına göre emekli aylığı verilmesi
sistemi uygulandı. Emeklilik Cumhûriyet devrinde
1930’da yürürlüğe giren 1683 sayılı kânunla ele
alınmış, ancak 1934’ten sonra uygulamaya konulabilmiştir.
Sosyal meselelerin en önemlilerinden biri de
ihtiyarlıktır. Yaşayan her insan ihtiyarlamaktan, yâni
çalışma gücünü yavaş yavaş kaybetmekten kurtulamaz.
Yaşlanmış kimselere bir iş karşılığı olmaksızın
sağlanan ihtiyarlık aylığı veya ödeneği,
bir yandan bu kimsenin çalıştıkları sırada topluma
sağladıkları menfaat ve ödedikleri primlerin karşılığını
teşkil etmekte, öte yandan da nesiller arasında
yardımlaşma fikrini geliştirmektedir. Çalışma
kâbiliyetini kaybetmiş insanların cemiyete yük
olur durumuna düşmemesini sağlamaktadır. Bilhassa
yaşlılara emeklilik gelirleri bir dayanak ve
bir teminât olmaktadır.
Yaşlılık ve emeklilikle ilgili sosyal sigortalar
ve emekli sandıkları daha ziyâde işçi ve memur gibi
başkasına tâbi olarak emeğini arz eden kimseleri
korumayı hedef tutmaktadır. Gerçekten geniş
mânâda işçi sayılan bu zümrenin ferdî tasarruf
yolu ile geleceklerini garanti altına almaları, iktisâdî
durumları sebebiyle imkânsız olmaktadır.
Mamafih sosyal güvenlik sisteminin yaygın bir
hal aldığı gelişmiş ülkelerde emeklilik hakkı, sâdece
işçi ve memurlara değil bütün vatandaşlara tanınmıştır.
Diğer toplumların millî gelirlerine, gelişmişliğine
göre, yaş haddi ve emeklilikte aldıkları maaşlar
değişmektedir. Türkiye Cumhûriyeti hukûkunda,
emekliliğe hak kazananlar arasında, çalıştıkları
iş kollarına göre farklılıklar vardı. Emekli
Sandığına bağlı olarak çalışan memurlar için idârenin
emeklilik sınırı 65 yaş kişinin kendi isteğine
bağlı emeklilik sınırı, kadınlar için 45, erkek
memurlar için 50 yaştı (1989). Sosyal Sigortalar
Kurumunda çalışanlar için emeklilik, kadın işçiler
50, erkek işçiler 55 yaş olarak tesbit edilmiş, ancak
bu sınır, 1 Ocak 1990 târihinden sonra emekli
olan kadın işçiler için 55, erkek işçiler için de 60
yaşa çıkarılmıştı. Bağımsız çalışanlarda da (avukat,
muhâsebeci…) yaş sınırı kadınlar için 50, erkekler
için 55 yaş sınırı konmuştu. Bu şekilde
emeklilik yaş sınırları 26 Şubat 1992’de çıkarılan
kânunla ortadan kaldırıldı; kadınlarda 2 0 , erkeklerde
25 hizmet yılını dolduran memur, işçi herkesin,
yaşı ne olursa olsun istekleri üzerine emekli
olabilir hükmü getirildi. Bağlanan aylıklar toplumların
yaşayış standartlarına göredir. Ödenen
aylık ve emekli yaşında, çalışan iş kolunun önemli
tesiri vardır. Ağır mâden işçilerinin, deniz altındaçalışanların, emniyet mensuplarının, askerlerin,
hizmetlerinin ağırlığından dolayı emeklilik yaşları
düşüktür.
Emeklilik çalışma süreleri bakımından kurumlar
arasında bâzı farklılıklar vardır. Emekli
Sandığı bünyesindeki memurlar emekliliğe hak
kazanmak için kadınların 20, erkeklerin 25 yıl çalışıp
kesenek ödemesi şarttır. Sosyal Sigortalar
Kurumuna bağlı işçiler de kadınların 20, erkeklerin
25 yıllık çalışma süreleri içinde 5 bin iş günü
pirim ödeyerek; bağımsız çalışanlar ise, 25 yıl pirim
ödeyerek emekli olabilirler (1989). İlk olarak
çalışmaya başlayan sakatlar, yaş sınırı olmaksızın
en az 15 yıl sigortalı, 3600 iş günü pirim ödemek
şartıyla emekli olurlar. Basın iş kânunlarına bağlı
olarak çalışan gazeteciler ile buralarda aynı kânuna
tâbi olarak çalışan işçiler, sigortalılar ve kamu
kesimindeki basın müşâvirleri hizmet ettikleri
her tam yıl için ayrıca 90 günlük îtibârî hizmet
süresi eklenmek sûretiyle erken emekli hakkına sâhiptirler.
Çabuk yıpranmaları ve âilevî mükellefiyetleri
yüzünden kadınların emeklilik hakkı da genellikle
erkeklere nazaran daha erken başlamaktadır.
Erken emeklilik hakkının tanınmasının sebebi,
sâdece insânî mülâhazalar değil, çalışma çağına
giren gençlere iş bulma gibi iktisâdî sebeblere
de dayanır. Memleketimizde bütün vatandaşları
içine alan bir sosyal güvenlik sistemine henüz ulaşılmadığından,
emeklilik aylığından sâdece işçiler,
memurlar ve serbest meslek sâhipleri faydalanabilmededir.
Bunlardan işçilere hitâb eden Sosyal
Sigortalar Kurumu, memurlarınki Emekli Sandığı
ve serbest meslek sâhiplerininki Bağ-kur’dur. Bütün
vatandaşları içine alacak bir emeklilik teşkilâtının
kurulması için çalışmalar yapılmaktadır.