MAKARA

MAKARA; Aim. Spule, (lauf-) Rolle, (Seil-) Trommel
(f.), Fr. Bobine, poulie (f.), İng. Pulley, block,
reel, spool, bobbin. Üzerine bükülebilir elastik elemanlar
sarılabilen kenarları çıkıntılı silindir. Kullanılan
elastik elemanlar iplik, ip, halat, kablo, zincir,
şerit, filim vb. çok çeşitli yapıda olabilirler. Günümüzde
çeşitli kullanma alanları bulan bu elemanın,
M.Ö. beşinci yüzyıldan beri kullanıldığı sanılmaktadır.
Günlük hayatta üzerlerine iplik ve fotoğraf
filmi gibi elemanlar sarılarak bunlann muhâfazası
için kullanılır. Fakat esas önemli kullanma
alanları, elastik elemanlar yardımıyla güç ve kuvvet
nakli için, mekanik bir eleman olarak kullanılmalarıdır.
Denizcilikte, bilhassa yelkenli gemilerde
kullanılan en önemli tertibatlardan biridir. Konveyör,
vinç ve kren gibi taşıma ve kaldırma makinalarında
çok geniş kullanma alanı bulur. Değişik bir
kullanma alanı da tankların palet sistemlerinin tahriki
ve desteklenmesidir.
Makaralar, genellikle bir yükün kaldırılmasında
halat veya zincir gibi elemanlarla kullanılarak;
kuvvetin yönünü değiştirip, yükün kaldırılmasını
kolaylaştırmak veya palanga gibi makara sistemleri
yardımıyla gerekli kaldırma kuvvetini azaltmak gâyesiyle
kullanılır. Makara, içinde kama kanalı ve makara pemosunun geçtiği delik bulunan göbek, halat
veya zincirin geçtiği kanallı çemberi ihtivâ eden
jant ve bu iki kısmı birbirine birleştirerek destekleyen
gövdeden meydana gelir. Jant kanalından makaraya
sarılan halat veya zincirin ucuna kaldırılacak
yük takılıp, diğer ucuna istenen yönden kuvvet tatbik
edilir. Halatın kuvvet tatbiki ile çekilmesi makarada
dönme meydana getirerek yükün kaldırılmasını
sağlar. Jant veya makara çemberinin kesiti,
kablo ve halatların geçmesi için dibi yuvarlatılmış
“V” biçiminde bir yiv şeklinde yapılır, zincirlerin geçişi
için ise zincir halkalarının oturacağı biçimde
oyuklu bir jant kanalı kullanılır.
Halat makaralarında jant kanalının şekli, boyutları
ve yiv profili, makara çapma bağlı olarak
standartlaştırılmıştır. Kullanılan halat çapma göre
makara bu standartlardan seçilebilir. Halat makaraları
ya döküm veya kaynak yoluyla îmâl edilebilir.
Küçük demir döküm makaralar, dolu kasnaklı
gövdeler, daha büyükleri ise 4 veya 6 takviye
kanatlı ve daire şeklinde oyuklu veya kayışkasnaklardaki gibi parmaklı îmâl edilir. Göbek
deliğinin çapı makara pemosuna uygun olarak alınır.
Pemo ve göbeğin yük altındaki mukâvemetleri
hesaplanarak kontrol edilmelidir.
Demir döküm halat makaralarının mekanik
dayanıklılığının düşük olması sebebiyle ağır işletmelerde
oldukça daha pahalı olan çelik döküm
makaralar kullanılır. Ancak, döküm makaralardan
çok daha hafif olan ve çelik döküm makaralardan
daha ucuza mâl olan kaynaklı halat makaraları
gittikçe artan bir oranda kullanılmaya başlanmıştır.
Bu makaralarda makara çemberi bir köşebent
demiri veya lama demirinin kenar çekme
tezgahında yiv profiline uygun olarak şekillendirildikten
sonra, bir şablon üzerinde yarım dâire şeklinde
bükülüp, böyle iki yarım daire şekilli parçanın
birbirine kaynatılmasıyla elde edilir. Sonra
makara çemberi ve göbek, lama veya yuvarlak
demir parmaklarla kaynak yoluyla birleştirilir.
Makaralar kuvvetin yönünü değiştirerek, kuvvet
uygulamasında bir kolaylık sağlamalarına rağmen
kuvvetin değerini küçültmezler. Aksine sürtünmeler
dolayısıyla uygulanacak kuvvetin yükten
büyük olması gerekir. Yâni makaranın çalışmasında
bir verim söz konusudur. Bu verim, makaranın
yataklanma şekline ve kullanılan elastik eleman
(halat, zincir vb.) ile jant kanalı arasındaki sürtünmeye
bağlı olarak değişebilir. Yük kaldırmada kullanılan
sâbit makarada kuvvet kazancı mevcut olmayıp
yükün kaldırılmasında yüke eşit bir kuvvet uygulanır
(Kuvvet= Yük). Hareketli makara sisteminde
ise yükün yarısı kadar bir kuvvet kazancı olup,
Kuvvet= m2
bağıntısı mevcuttur. Kuvvetin, makaralar yardımıyla
dalîa da azaltılması için palanga sistemleri kullanılır
Palanga sisteminde ise:
Yük
Kıbrıs Başpiskopusu
Mihail Hristodo\u
Rumca kutsal
mânâsına gelen
Makarios ünvânıyla
meşhur olmuştur.
Kuvvet=
Makara sayısı
bağıntısı mevcuttur. (Bkz. Palanga)