MALİ

MALİ
DEVLETİN ADI…………………Mali Cumhûriyeti
BAŞŞEHRİ……………………………………… Bamako
NÜFÛSU……………… ………….. …………8.464.000
YÜZÖLÇÜMÜ…………… ……….. 1.240.000 km2
RESMÎ DİLİ…………. ………………………Fransızca
DÎNİ………………………………… …………… ……İslâm
PARA BİRİMİ ;…………………………..Mali frankı
Batı Afrika’da yer alan bir ülke. Kuzeybatıda
Moritanya, kuzeydoğuda Cezâyir, doğuda Nijerya
ve Yukarı Volta, güneyde Fildişi sâhili, güneybatıda
Gine ve batıda Senegal ile çevrilidir. Kuzeyde
üzerinden yengeç dönencesi geçen Mali, 10°09′
güney, 24°59′ kuzey enlemleri ile 4° 17’ doğu ve
12° 14′ batı boylamları arasında yer alır.
Târihi
Ortaçağda Mali’de kurulan devletler hakkında
bilgiler, öncelikle Arap târihçiler vâsıtasıyla
gelmiştir. Ortaçağda Mali’nin kuzeybatı kesimlerinde
ve Moritanya, Senegal ülkelerinde kurulan
Gana Devleti 850-1050 yılları arasında parlak bir
dönem yaşadı. Bu devletin günümüzdeki Gana ile
ilgisi yoktur. 1200-1400 döneminde Mali İmparatorluğunun
kuvvetlenmesi sonucunda kuvvet
ekseni Nijer koridoruna kaydı. Bu devlet her istikâmette
yayılan fetihlerle batıda Senegal içlerine,
doğuda bugünkü Nijer içlerine ve güneyde ticâret
sâyesinde ormanlık bölgelere kadar genişledi.
1460-1590 yılları arasında Songhgi İmparatorluğu
bu devleti teslim aldı. Bunların gelişmesi, İslâm
dîninin bir irfan merkezi hâline gelen Timbuktu
şehrinin büyümesine tesâdüf etmektedir. 1591 yılında,
birkaç bin Faslı asker, çölü geçerek Songhai
İmparatorluğuna son verdi. Bundan sonra Nijer
Vâdisinde küçük devletlerin hâkim olduğu bir dönem
başladı. Bu devletlerden en önemlisi 1650-
1850 dönemindeki Bambara Devleti idi. On dokuzuncu
asırda, Fulbe topluluğu, askerî ve dînî
hareketlere yön verdiler. Bu hareketler, Mali’de İslâmiyeti
en yaygın din hâline getirmeye yetti.
Fransa bu toprakları on dokuzuncu yüzyılın son 20
yılında sömürge hâline getirdi. Ülke, Fransız Sudan’ı
ismini aldı. Mali, Nijer Vâdisinde yapılan yatırımlar
hâriç, Fransız Batı Afrika Federasyonunun
ekonomi ve politikasında önemli bir rol oynamadı.
İkinci Dünyâ Savaşından sonra başlayan bağımsızlık
hareketleri sonucunda, 1958 yılında
Fransız Sudan’ı muhtar bir cumhûriyet oldu. Ertesi
sene Sudan Cumhûriyeti Senegal ile birleşerek,
Mali Federasyonu teşkil edildi. Federasyon Haziran
1960’ta bağımsızlığını îlân etti, fakat SenegalAğustosta federasyondan ayrıldı. Bunun üzerine
devlet başkanı Modibo Keita, 22 Eylül 1960’ta
bağımsız Mali Cumhûriyetini îlân etti. 1968’de
Teğmen Mûsâ Traore liderliğinde genç subaylar,
Keita’yı devirerek Millî Özgürlük Askerî Komitesini
kurdular. Bu komite, 1979 yılında sivil yönetime
geçişi sağladı. Yapılan seçimleri komite
başkanı Mûsâ Traore kazanarak devlet başkanlığına
geçti. Başkan Mûsâ Traore, 26 Mart 199l ’de
yapılan bir darbe ile devrildi. Yarbay Amadou Toure
başkanlığındaki Ulusal Uzlaşma Konseyi, başbakanlığa
bir sivil olan Soumana Sacko’yu getirdi.
1992 başlarında yapılan yerel yönetim ve milletvekili
seçimlerine birçok parti katıldı. Başkanlık
seçiminin ikinci turunda % 70 oy alan Alpha
Konare 8 Haziranda resmen göreve başladı (1993).
Fizikî Yapı
Mali’nin büyük bir bölümü düz arâzilerden
meydana gelmiş olup, güneyden kuzeye üç farklı
bölgeye ayrılır. Bu bölgeler Savana, Step bölgesi
(Sahel) ve çöldür.
Güneyde yer alan Savana, ağaçlı otlaklardan
meydana gelmiştir. Ağaçsız bir ova hâlindeki Step
bölgesi, Savananın hemen kuzeyinde başlayıp, batıdan
tam Moritanya sınırının altından geçen ve
doğudaki târihî Timbuktu ve Gao şehirlerini ihtivâ
eden bir şerit meydana getirir. Senegal ve Nijer
nehirleri, Savana ve Step bölgeleri içinden akar. Senegal’in
kolları, Gine’nin dağlık arâzilerinden doğar.
Mali’nin batı kısmındaki topraklan suladıktan
sonra ana kolu meydana getirmek üzere birleşir. Nijer
Nehri de aynı arâzilerden kaynaklanır. Güneybatıda
Gine’den ülkeye girerek, kuzeydoğu istikâmetinde
meşhur Timbuktu şehrine kadar 960
km boyunca akar. Sonra doğu istikâmetinde yaklaşık
320 km boyunca Mali topraklarını suladıktan
sonra güneydoğuya yönelerek Nijer topraklanna girer.
Bu nehir Afrika’nın üçüncü büyük nehri olup,
Mali’nin candamarım teşkil eder. Nijer Nehrinin
meydana getirdiği delta, bir yılda arka arkaya iki
defâ mahsul alınmasını mümkün kılan verimli bir
ovadır. Sahra Çölü, Step bölgesinin kuzeyinde kalan
bütün Mali topraklarını kaplar.
İklim
Afrika’nın bol yağış alan tropikal ormanlarının
kuzeyi boyunca uzanan Mali’de, sıcak ve kurak
bir iklim hüküm sürer. Yağmur özellikle haziran
ve eylül ayları arasında yağar. İklim ekim ve
kasımda sıcak nemli, ocak ayma doğru soğuk ve
kurak, hazirana kadar sıcak ve kuraktır. Yıllık yağış
miktarları güneyden kuzeye doğru azalır. Sana
bölgesi güneyde yılda yaklaşık 1500 mm’lik,
kuzeyde ise 500 mm’lik yağış alır. Step bölgesinde
yıllık yağış miktarı sâdece 175 mm ile 500 mm
arasında değişir. Sahra Çölünde yağış miktarı yok
denecek kadar azdır.Tabiî Kaynakları
Mali’nin oldukça büyük bir bölümü bitki örtüsünden
mahrumdur. Güneydeki Savana bölgesi iri otlar
ve fundalıklarla kaplıdır ve her çeşit yabânî hayvanlan
ihtivâ eder. Mâdenî kaynaklan çok az olan
Mali’nin en önemli mâdenleri mermer ve kireçtaşıdır.
Nüfus ve Sosyal Hayat
Seyrek olarak nüfuslanmış Mali’de km^e 6 kişi
düşer. Bununla berâber bu rakam bölgelere göre
büyük değişiklikleri ihtivâ eder. Meselâ çölde
nüfus yoğunluğu sıfıra yaklaşır. Step ve Savananın
bâzı uzak kesimlerinde, yoğunluk genel ortalamanın
ancak üçte birine ulaşır. Diğer taraftan Bamako
ve Timbuktu arasındaki Nijer koridorunda,
km2ye düşen insan sayısı ekseriyâ 27’nin üstündedir.
Nüfûsun % 80’den fazlası, nüfûsu 2000’den
az olan köylerde yaşar. En büyük şehir merkezleri
Nijer koridorundadır. Yaklaşık 646.000 nüfuslu
Bamako, her biri 50.000 nüfuslu Mopti ve Sego şehirleri
en önemli yerleşim merkezleridir.
Günümüzdeki yıllık nüfus artış oranı % 2,5
olup, nüfusun 20 yılda iki kat artacağı tahmin
edilmektedir. Çoğu çocuklar 2 yaşma varmadan
ölürler. Ortalama hayat süresi, 35 ilâ 40 sene arasında
değişmektedir.
Mali Devleti içinde en nüfuzlu grup, yaklaşık
2 milyon nüfuslu ve hemen hemen nüfûsun %
40’ını meydana getiren B ambara etnik grubudur.
Bu topluluk, Nijer- Kongo dillerinden Mande grubuna
âit Bambara lisanını konuşur. Diğer önemli
etnik grupları: Fulbe, Moorlar, Tuareg, Songhai,
Dogon ve Senufodur.
Mali halkının yaklaşık % 90’ı Müslümandır.
Müslümanlar kendilerine has eğitim sistemlerine
sâhiptirler. Hıristiyanlar nüfûsun ancak % l ’ini
meydana getirir, halkın geri kalanı putperesttir.
Resmî dil Fransızcayı okuyup yazan pek azdır
ve şehir merkezlerinde toplanmıştır. Hükümet
1960’tan beri, ilk ve orta dereceli eğitimi mecbûri yaparak okuma-yazma oranını arttırmaya çalışmakta
olup, halkın % 10 civârmdaki bir kısmı
okur-yazardır.
Siyâsî Hayat
22 Eylül 1960’ta bağımsızlığa kavuşan Mali,
1968’de askerî bir darbe sonucunda, Askerî Millî
Hürriyet Komitesi tarafından idâre edilmeye
başladı. Bu komitenin yönetimi, yönetici bir parti
olarak kurulan Mali Halkı Demokratik Birliği zamânına
kadar devâm etti. Mali’de 137 üyeli millî
konsey, buna karşı sorumlu 19 üyeli merkez yürütme
bürosu vardır. Cumhurbaşkanı altı yıllık
süreyle seçimle görev başına gelir. Büyük çoğunluğu
sivil olan bir kabîne ve halk tarafından seçilen
bir meclis olsa da, ülkeyi etkileyen temel kararları
hâlâ askerler vermektedir. Mali, Afrika Birliğine
ve Birleşmiş Milletler Topluluğuna üyedir.
Ekonomi
Mali ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayanır.
Nüfûsun yaklaşık % 75’i çiftçilikle, % 10’u
hayvancılıkla ve % 2 ’si balıkçılıkla uğraşır. Ülkede
yetişen tahıllar, süpürge dansı (sorghum), mısır ve
pirinçtir. Pamuk ve yerfıstığı önemli bir döviz
kaynağı sağlar. Nijer Nehrinden tutularak kurutulan
balıklar ve sığır önemli gelir kaynaklarıdır.
En önemli tarım bölgesi Segunun kuzeyindeki
iç deltanın batı kısımlarında yer alır. Tarıma
elverişli arâzinin ancak % 5’i ekilidir. Bununla
berâber, işlenen toprakların verimliliği ve alanı
artırılmaya çalışılmaktadır. Bu bölge, ülkenin pirinç
ve şeker ihtiyâcının büyük bölümünü karşılamaktadır.
Mali ekonomisi, 1968-1973 kuraklığında büyük
zarar görmüştür. Bu dönemde çiftlik hayvanlarının
% 25’i ölmüş ve tarım ürünleri % 50 düşmüştür.
Mali, her yıl büyük dış ticâret açığı vermekte
ve giderek dış yardıma bağımlılığı artmaktadır.Hemen hemen bütün mâmül maddeler başta Fransa’dan
olmak üzere ithal edilir. Mali, Çin, Amerika
Birleşik Devletleri, Batı ve Doğu Avrupa ülkelerinden
önemli ölçüde ekonomik yardım alır.
Ülkenin etrâfınm yabancı devletlerle çevrili
olması ve yetersiz ulaşım şebekesi sebebiyle Mali
ekonomisinin gelişmesi ciddî bir şekilde engellenmektedir.
Tek demiryolu ve dış ticâretin anayolu,
Senegal’in başkenti ve Atlas Okyanusunda bir
liman olan Dakar’la Bamako’yu birleştiren 960
km’lik hattır. Senegal’in demiryolarının ve liman
tesislerine bağımlılık, Mali’nin ithâlat ve ihracatına
büyük masraflar ekler. Diğer önemli denize çıkış
yolu, Nijer koridorundaki üretici ve tüketicilerden
1280 km’den fazla uzakta olan Abidjan’dır.
Nijer koridorunda ve bilhassa buradaki şehir
merkezlerinde yaşayanlar yüksek gelirlere sâhiptir.
Çölde, Nijer dirseğinde ve güneydeki uzak
bölgelerde yaşayanlar ürünlerini pazarlamakta ve
ithâlattan pay elde etmekte büyük zorluk çekmektedir.