ÖMER LÜTFİ BARKAN

ÖMER LÜTFİ BARKAN; Türk iktisat târihçisi
ve Türkye’de iktisat târihi biliminin kurucularından.
Eskizaralı Ismâil Efendi ile Gülsüm Hanımın
oğludur. 1902 senesinde Edirne’de doğdu. İlk
tahsîlini Edirne Numûne Mektebinde gördü. Edirne
Muallim Mektebini bitirdikten sonra üç yıl ilkokul
öğretmenliği yaptı. 1923’te İstanbul’a giderek
Yüksek Muallim Mektebine girdi. Daha sonra
Dârülfünûn (İstanbul Üniversitesi) Edebiyat
Fakültesi Felsefe bölümünü bitirdi.
1927 senesinde Strasbourg Üniversitesi Edebiyat
ve Hukuk Fakültelerinde lisansını tamamlayıp
yurda dönünce Eskişehir Lisesi Felsefe öğretmenliğine
tâyin edildi. 1933 senesinde yapılan
üniversite reformu sırasında doktora ve doçentlik
tezi hazırlamadan, doğrudan Edebiyat Fakültesi
Türk İnkılâb Târihi Kürsüsü doçentliğine getirildi.
1937 senesinde bu vazifesi de devâm etmek
üzere İktisat Fakültesi İktisat Târihi ve İktisâdî
Coğrafya Kürsüsüne nakledildi. 1939’da “Osmanlı
İmparatorluğunda Kuruluş Devrinde Toprak Meseleleri”
konulu tezini bitirerek doçent oldu. 1941
Şubatında profesörlüğe yükseltildi. İktisat Fakültesindeki
derslerinin yanında, Edebiyat ve Fen
Fakültelerinin İnkılâb Târihi derslerini de yürüttü.
Ayrıca Hayriye Lisesinde felsefe öğretmenliği,
Yüksek Muallim Mektebinde müzâkerecilik yaptı.
Hukuk Fakültesinde Türk Hukuku Târihi ve
Toprak Hukuku, Edebiyat Fakültesinde Türkiye
Teşkilât ve Müesseseleri Târihi dersleri okuttu.
1950’de İktisat Târihi Kürsüsü başkanı oldu.
1950-1952 yılları arasında İktisat Fakültesi dekanlığı
yaptı. 1955’te Türk İktisat Târihi Enstitüsünü
kurdu. Emekli oluncaya kadar bu enstitünün
müdürlüğünü yürüttü. 1957 yılında ordinaryüs
profesörlüğe yükseltildi. Aynı yıl Strasbourg Üniversitesi
tarafından kendisine “şeref doktoru” ünvâm
verildi. 1963-1972 yılları arasında İstanbul
Özel İktisâdî ve Ticârî İlimler Okulunda Genel
İktisat Târihi dersleri verdi. 1972 senesinde Milletlerarası
Oryantalistler Birliğine bağlı Osmanlıve Osmanlı Öncesi Târih Komitesi başkanı oldu.
1973’te yaş haddinden emekli oldu. 23 Ağustos
1979’da İstanbul’da öldü.
Ömer Lütfi Barkan yurt içinde Türk Târih Kurumu,
Türk İnkılap Târihi Enstitüsü üyeliklerinden
başka UNESCO Türkiye Millî Komisyonu 5 ve
7. dönem genel kurul üyeliklerinde bulundu. Sırbistan
İlimler Akademisine de üye seçilen Barkan,
1967-1973 arasındaki dönemde Milletlerarası Şarkiyatçılar
Birliğine bağlı Osmanlı ve Osmanlı Öncesi
Tetkikleri Komitesi başkanlığına getirilmiştir.
Osmanlı Devletinin iktisâdî ve sosyal târihi,
toprak mülkiyeti konularını inceleyen Ömer Lütfi
Barkan, 15 ve 16. yüzyıllarla, Tanzimât dönemi
toprak meseleleri, Doğu Avrupa’daki tarım ve toprak
reformu hareketleri hakkındaki araştırmalarında
toprak mülkiyetinin târihî ve hukûkî temellerini
inceledi. Osmanlı devlet bütçeleri, bâzı imâret,
câmi ve vakıfların muhâsebe bilançoları, tereke
defterleriyle ilgili araştırmalarıyla Osmanlı İktisâdî
hayâtının aydınlatılmasına katkıda bulundu. 1546
Târihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri ve İslâm
ansiklopedisine yazdığı “Tımar” maddesi bu yöndeki
çalışmalarının ürünüdür.
Osmanlı Devletinin 15 ve 16. yüzyıllardaki fiyat
hareketlerini de inceleyen Ömer Lütfi Barkan,
Osmanlı Devletinin nüfûsuyla ilgili belgeleri
ilk defâ tarayıp ortaya çıkarmış, Osmanlı târihî
demografi araştırmalarının da öncülüğünü yapmıştır.
Osmanlılann fethettiği toprakların iskânıyla
ilgili vakıf, temlik, sürgün gibi kurumların
fonksiyonlarını araştırarak Osmanlı târihî demografisine
kaynaklık edecek belgelerin zenginliğine
dikkatleri çekti. Osmanlı iktisâdî ve nüfûsuyla
ilgili araştırmalarını son kitabı Hüdâvendigâr
Livâsı Tahrir Defteri’ne kadar sürdürdü.
Süleymâniye Câmii ve İmâreti İnşaatına âit
Muhâsebe Defterleri adlı iki ciltlik eserinde inşâatla
ilgili teknik ve mâlî bilgilerin yanı sıra 16.
yüzyılda inşâat işçilerinin sosyal hayatlarını, Müslüman
ve Hıristiyan işçilerle ilgili çok değerli bilgileri
ortaya çıkardı. Osmanlı İmparatorluğunda
bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak
Vakıflar ve Temlikler ve Osmanlı İmparatorluğunda
Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu
Olarak Sürgünler adlı makâlelerinde genişleme
ve fetih yıllarında nüfus fazlası meselesinin ve
bölgeler arası nüfus dengesinin nasıl çözüme bağlandığını
belgelerle sergiledi.
Ticâret ve ticâret yolları konusunda yazdığı
makâlelerde Osmanlı Devletinin yükseliş ve çöküşünde
milletlerarası ticâret ve iktisâdî münâsebetlerin
oynadığı rolün önemine işâret etti. Batıda
kapitalizmin gelişmesi ile Doğu-Batı arasındaki ticâretin
uğradığı değişikliğin, Osmanlı Devletinin
ticârî hayâtındaki zanâatların ve küçük üretiminçökmesindeki etkisini gösteren belgeleri ortaya
çıkardı ve yorumladı.
Osmanlı arşivini çok iyi bilen Ömer Lütfi Barkan,
Osmanlı belgelerini iktisat târihi açısından
araştırıp değerlendirdi. Osmanlı iktisâdına âit çok
sayıda belgeyi gün ışığına çıkardı. Bu çalışmaları
Türkiye’de iktisat târihi biliminin kurulmasında
yurt içinde ve dışında Osmanlı iktisat târihine ilginin
artmasında önemli rol oynadı.
Ömer Lütfi Barkan, eserlerini çeşitli arşiv belgelerinin
yorumuna dayandırmıştır. Tahsîli esnâsında
elde ettiği hukuk, sosyoloji, edebiyat ve târih
bilgilerinden istifâde ederken, din bilgileri ve
şer’î hukuk ilmindeki eksikliği sebebiyle bu alandaki
yorumları objektif olamamıştır. Osmanlı hukuk
ve idâre sisteminin kaynağının şer’î hukuk
olmadığını iddia etmek sûretiyle uzun yıllar sürecek
tartışmalara yol açmıştır.
Eserleri:
Ömer Lütfi Barkan’ın; 1935 senesinden başlayarak,
Siyâsî İlimler, Siyâsal Bilgiler Okulu,
Ülkü, Türk Hukuk ve İktisat Târihi Mecmuası,
İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası,
İktisat Fakültesi Mecmuası, Vakıflar
Dergisi, Belleten ve Belgeler gibi dergilerde yayınlanan
150’den fazla makâlesi vardır. Bunların
içinde kitapların sayısı az olmakla berâber, makâle
olarak yayımlananların çoğu kitap hacmindedir.
Ölümünden sonra makâlelerinin toplu olarak yayımlanmasına
teşebbüs edilmişse de ancak toprak
meselesiyle ilgili olanlar Türkiye’de Toprak Meselesi
Toplu Eserler 1 adıyla bir ciltte toplanabilmiştir.
Bunlardan başka “15 ve 16. asırlarda
Osmanlı İmparatorluğunda Zirâî Ekonominin
Hukûkî ve Mâlî Esasları I: Kânunları, İktisat
Târihi Ders Notları, Ekrem Hakkı Ay verdi ile
birlikte yayımladığı İstanbul Vakıfları Tahrir
Defteri adlı eserleri vardır.