Osmanlı Devri

bırakmış bulunmaktadır. Aynca bu gibi haklar vaktiyle devlettenbir mülk olarak satm alınmış veya fevkalâde hallerde birhizmete bağlı olmayarak bağışlanmış serbest mülkler olduğuhalde askeri hizmet şartının sonradan devletçe zorla kabul ettirildiğide olmuştur. Bu gibi timarlann sahipleri hizmetleri ifâetmezlerse diğer zeâmet ve timarlar gibi dirlikleri ellerindenalınıp başkalarına verilmez, sadece bir yıllık gelir zaptedilirdi.b) İlk Osmanlı padişahları büyük kumandanlara, ahi vederviş gibi devletin kuruluş ve yerleşmesinde tesir ve hizmetiolan kişilere geniş muâfiyetler ile temlikler yapmışlardır. Butemlikler:aa) Mülk ve vakıf sahibini idâri bakımdan olduğu kadarvergi toplamak bakımından da büyük bir istiklâl içinde bırakmaktadır.ab) Bu gibi toprak mülkler, aile vakfı haline getirilmediklerimüddetçe, diğer nev’i mülkler gibi mirasçılar arasmdataksim edilmekte, satılıp alınabilmekte ve vakfedilmekte, borçiçin haczedilip mehir olarak zevceye verilmekte idiler. Yani butopraklar mutlak mülk vaziyetinde olup bir çoğunda askerî hizmetve mükellefiyet de yok idi.ac) İmparatorluğa bilhassa diğer Türk ve İslâm devletlerindengeçmiş bulunan bir kısım mülk ve vakıflar (mâlikânedivâni)büsbütün ayrı esaslara göre tesis edilmiştir. Konya taraflarındabaşlayıp büyük bir kısmına Doğu Anadolu ve Suriye’detesadüf edilen bu nevi’ mülk ve vakıflar sahiplerine ancaktoprağın kuru mülkiyetine bağlı haklar temin etmektedir.Toprak sahipleri, toprağı işleyen köylülerden yalnız bir toprakkirası isteme hakkına sahip idiler. Bu da mahallî örfe göremahsûlün onda, yedide ve hatta beşte biri olarak kabûl edilmişti.Bunun dışında toprağın ve köylünün devlete vermeyemecbur oldukları vergiler sipâhi veya mültezime ait bulunmaktaidi.Bu mâlikâne ve temlik sistemi, sür’atle genişlemekte olanbir merkeziyetçi devlet nüfuzuna rakip görüldüğü için zamanlave çeşitli tedbirlerle timara çevrilmeye çalışılmıştır. (36)