A M O N Y A K

moniak (rı), Fr. A mmo- niaque (f), İng. Ammonia. Havadan hafif, renksiz, bazik özellikte bir gaz. Amonyak ve tuzları ticârî üretimlerde ve işlemlerde çok geniş bir uygulama alanına sâhiptir. Meselâ gübre yapımında, patlayıcıların îmâlinde, soğutucularda ve klimada kullanılır. Bundan başka sentetik fiber îmâlâtında, sulfa ilâç sentezinde, suyun saflaştırılmasında kullanılır. Kimyâsal formülü NH/tür. Amonyak ortaçağda geyik boynuzundan elde edilirdi. Joseph Priestley, alkali hava dediği amonyak gazını; amonyum klorür (nişadır) ile ki- reçi ısıtarak elde etti (1774). Tabiatta bulunuşu: Amonyak, atmosferde ve yağmur suyunda genellikle karbonat gibi eser miktarda bulunur. Ayrıca humusça zengin topraklarda, deniz suyunda, bitkilerde ve canlı sıvılarında (idrarda) bulunur. Sebze ve hayvan materyallerinin nitrifikasyonu (nitratlaşması) ile de meydana gelir. Elde edilişi: Laboratuvarlarda, sodyum hidroksitin amonyum tuzları ile reaksiyonundan veya nitritlere su etki ettirmekle elde edilir. Çok miktarda amonyak, koklaştırma esnâsında havagazı fabrikalarında elde edilir. Endüstride sentetik olarak elementlerinden (azot ve hidrojenden) de elde edilir. Elde edilen toplam amonyak miktarının % 85’i sentetik metodladîr. Özellikleri: Erime noktası -77,7 derece, kaynama noktası -33,4 derecedir. Amonyak molekülü, yapısı piramit şeklinde olan polar bir moleküldür. Sıvı amonyak su gibi çözücü özelliğe sâhiptir. Amonyak ısıtıldığı zaman elementlerine ayrışır. Amonyağın oksitlenmesinden nitrat asidi elde edilir. Bu madde de gübre sanâyiinin temelidir. Amonyak gazı suda çok çüzünür. Bu çözünmenin sonunda Amonyum (NH+4) iyonu ve hidroksit (O H ) iyonu meydana gelir. Amonyum tuzları: Bu tuzlar, amonyak gazının veya sudaki çözeltisinin elde edilecek tuzun asidi ile reaksiyona girmesinden elde edilir. Amonyum klorür: Nişadır olarak bilinen bu
tuz amonyak gazına veya çözeltisine hidroklorik asidin etki ettirilmesiyle elde edilir. NH, + HC1 —» NH4C1 Amonyum klorür, tıpta üşütme ve öksürük te- dâvisinde, kuru pil yapımında, boya ve diğer amonyum tuzların îmâlinde kullanılır. Amonyum nitrat (NH4N 0 3): Çok önemli bir azot gübresidir. Nem çekicidir. Gübre olarak îmâl edilirken içine kalsiyum karbonat, dolomit, amonyum sülfat, çözünebilen potasyum ve fosfor bileşikleri karıştırılır. Amonyum nitrat askeri gâye ile de îmâl edilir. Amonyum sülfat (NH4)2S 0 4: Kömürden, gaz ve koklaştırma fabrikasyonu esnâsında bol miktarda elde edilir. İyi bir azotlu gübredir. Az miktarda tıbbî maksatlar için de kullanılır. Amonyum fosfat: Üç çeşit amonyum fosfat vardır: 1. (NH4)H2P 0 4 Primer amonyum fosfat. 2. (NH4)2H P04 Sekonder amonyum fosfat. 3. (NH4)3P 0 4Tersiyer amonyum fosfat. Monoamonyum fosfat da denilen NH4H2P 0 4 bileşiği kabartm a tozu olarak kullanılır. (NH4)H2P 04 (monobazik) ve (NH4)2HP04 (dibazik) tuzları yanmaz kâğıt îmâlinde, tekstil ve orman sa- nâyiinde kullanılır. Amonyak karbondioksit ile üre ve amonyum bileşiklerini verir.