ANKET

A N K E T ; Aim. Umfrage (f), Rundfrage (f), Fr.
Enquête, Ing. Survey, Survey Research, Public Opinion
Research, Opinion Poll, Interview. Araştırma
tekniklerinden biri. İktisâdi, siyâsî, sosyal vb. sâhalarda
karar verme sırasında karşılaşılan belirsizlikleri
ve bilgi eksikliğini gidermek, problemleri teşhis
etmek, aydınlatmak, çözüm bulmak için başvurulan
sistematik ve plânlı bilgi toplama faâliyeti.
Öteki temel bilgi toplama yöntemleri gözlem ve
deneydir (Bkz. Gözlem, Deney). Anketler, uygulandıkları
araçlar îtibâriyle değişik isimler alabilir.
Telefonla anket, postayla anket vb.
Anket tekniğinde, ihtiyaç duyulan bilgilere
sâhip kişilere sözlü veya yazılı sorular sorulur,
bunları cevaplamayı kabul eden kişilerin verdikleri
cevaplar alınır, kaydedilir, değerlendirilir ve bir
sonuca varılır. Anket, bu bakımdan araştırmacı
ile bilgi sâhibi kişiler arasında bir haberleşmedir.Haberleşme sırasında önceden hazırlanmış
belli bir soru (anket) formunun bulunmasına bağlı
olarak yapısal anket ve yapısal olmayan anket ayrımları
yapılır. Yapısal olmayan anketlerde, anketör
önceden ana hatları belirlenmiş olan sorulan,
görüşmenin akışına uygun olarak, gerekli gördüğü
şekilde sorar.
Yapısal görüşmelerde, soruların farklı şekilde
ifâde edilmesinden doğabilecek yanlış anlâmalar,
sorulardan bir kısmının sorulmasının unutulması,
ilâve sorular sorulması, soruların değişik
kişilere sırası değiştirilerek sorulmasının yol açabileceği
olumsuz etkiler önlenebilir.
Anket sırasında cevaplayanın soruların ne
maksadla sorulduğunu (araştırmanın amacını) bilip
bilmemesine bağlı olarak dolaylı ve dolaysız
anketlerden bahsedilebilir. Cevaplayıcının cevâbını
açıkça bilemediği veya bildiği halde ifâde
edemediği veya ifâde edebileceği halde cevaplamak
istemeyeceği veya cevaplama esnâsında samimî
ve gerçek cevapları vermeyeceğinden şüphe
edilen durumlarda araştırmanın maksadı gizlenmelidir.
Bu türden anket teknikleri arasında, üçüncü
kişi, kelime çağrışım, cümle tamamlama, hikâye
tamamlama ve tematik algılama teknikleri sayılabilir.
Yüzyüze anket için anketör ile cevaplayıcı
doğrudan karşı karşıya gelir. Anket formunun
çok uzun olduğu, yüksek bir cevaplandırma oranının
ve cevaplamada çabukluk gibi hususların
önem kazandığı, çok değişik bilgilerin toplanacağı
hallerde sıkça kullanılır. Yüzyüze ankette cevaplayıcılardan
cevap alma hızı ayarlanabilir.
Cevaplayıcılara soru sorma yanında, onlara şekil,
nümûne, maket vs. gibi nesneleri gösterme ve
görüşme yerinde gözlem yapma imkânı da bulunur.
Şahsî münâsebet sâyesinde cevaplayıcının işbirliğinin
kazanılması daha kolaylaşır. Görüşme
hem soru sayısı hem de süresi îtibâriyle uzun tutulabilir.
Postayla anket uygulamasında yazılı bir anket
formu herhangi bir vâsıta ile (posta olması
şart değil) cevaplayıcıya ulaştırılır, cevaplar da
yine herhangi bir araç ile araştırmacıya geri iletilir.
Arada bir anketörün bulunmaması, cevaplayıcıların
özel konularda daha serbest ve açık davranmalarını
kolaylaştırır. Postayla ankette cevaplama
oranı ekseriyâ düşük olur. Ancak ilgi çekecek
bir konu, sorular ve görünüş, nisbeten kısa
bir anket formu, bir hediye veya sonuçları cevaplayıcıya
bildirmek vaadi, cevaplama ve geri postalamayı
kolaylaştırıcı boş zarf gönderilmesi, cevaplayıcıların
önceden kendilerine anket için başvurulacağı
konusunda uyarılmaları, hemen cevap
vermelerinin ricâ edilmesi, gibi tedbirlerle cevaplama
oranı arttırılabilir.Telefonla anket bir bakıma yüz yüze ankete
benzer, ancak aradaki bağlantı telefonla sağlanır.
Ânında cevap almak istenen, araştırmanın çok kısa
sürede tamamlanmasının arzulandığı hallerde
tercih edilir. Anketörler merkezî bir yerde bulunduklarından
daha kolaylıkla kontrol edilebilirler ve
bu yoldan yüzyüze görüşmedeki önemli sakınca
olan uydurma anketler önlenebilir. Telefonla anket,
bâzı durumlarda öteki anket türlerinde yardımcı
araç olarak da kullanılır.
Anket yöntemiyle toplanan bilgilerin değeri,
bilgi alman kişilerin seçimindeki doğruluk, isabet
ve objektifliğe bağlıdır. Araştırma sonuçlarına yöneltilen
îtirâzların önemli bölümü araştırma örneğinin
seçilmesiyle ilgilidir. Kimlerle görüşüleceğinin
belirlenmesi işlemine “örnekleme” adı
verilir. Araştırmada kendilerine başvurulacak birimlerin
tamâmına araştırma terminolojisinde “ana
kütle”, bunlar arasından maksada uygun olarak
seçilen birimlerin oluşturduğu alt kümeye “örnek”
adı verilir.
Örneklemede, basit tesâdüfî örnekleme, zümrelere
göre örnekleme, kota örneklemesi, kolayda
örnekleme, tek veya çok kademeli örnekleme, eşit
veya farklı ihtimalli örnekleme, sistematik örnekleme,
kasıtlı örnekleme vb. gibi değişik usûller
tâkib edilebilir.
Örneklemede bir önemli konu da örnekleme
oranı’dır. Esas olarak araştırmanın getirdiği sonuçlara
ne derece güvenilebileceği ile ilgili olmakla
berâber örnekleme oranının araştırmanın
mâliyeti ile de münâsebeti vardır. O yüzden konu,
bir optimum bulma meselesidir. Genel bir kâide
olarak, örnekleme oranının büyümesine paralel
olarak sonuçların daha güvenilir hâle geleceği,
buna mukâbil, bilgi toplama mâliyetlerinin hızla
yükseleceği söylenebilir.
Anket formu (Soru formu), anket yönetiminde
bilgi toplamada kullanılan ve belli sorulardan
meydâna gelen formdur. Anket yönteminin
başarısı, anketörlere olduğu kadar, anket formunun
doğru ve mükemmel düzenlenmiş olmasına da
bağlıdır.
Soru formunun başına, konuyu açık olarak
ortaşa koyan, cevaplayıcının ilgisini çekecek, onu
işbirliğinde bulunmaya teşvik edecek bir açıklama
yerleştirilmelidir.
Daha sonra formda yer alacak soruların hazırlanmasına
geçilir. Bir anket formunda kullanılabilecek
sorular değişik özellikler arzeder. Başlıca
soru tipleri olarâk, açık uçlu sorular, iki şıklı sorular
ve çoklu seçim soruları zikredilebilir.
Açık uçlu sorular, herhangi bir cevap alternatifi
ihtivâ etmeyen, nisbeten kısa sorulardır. Cevaplayıcı
ekseriyâ genel mâhiyetteki bu sorulara
serbestçe cevap verir, yük daha ziyâde cevaplayıcıdadır. Bu tip soruların kullanılması hâlinde soru
sayısının sınırlı tutulması, gerekiyorsa cevaplayıcıdan
açıklaması beklenen fikir ve cevapların
hacmi ve sayısının belirtilmesi ve mümkünse, soru
formu üzerinde kodlamayı kolaylaştıracak boşluklar
bırakılması iyi olur.
İki şıklı sorular, genellikle evet-hayır türü
sorular olarak da bilinir; cevaplayıcmm iki şıktan
birini seçmesini gerektiren soru tipidir. Bu tip soruların
kullanılması sırasında, cevaplayıcıyı şıklardan
birini seçme şansını artıracak etkilemelerden
sakınmak, olumsuz cevap şıkkı için, kolay ve
kaçamak cevap vermeyi engellemek için açıklama
yapılmasını istemek, cevaplayıcmm gerçekten
baskı altında kalmadan cevap vermesini sağlamak
için eğer imkân olursa, “fikrim yok” veya
“bilmiyorum” gibi ilâve şıklar bulundurmalıdır.
Çoklu seçim sorularında, muhtemel cevap
şıklarının tamâmı cevaplayıcıya verilip, bunlar
arasından bir veya daha fazlasını seçmesi istenir.
Bu tip soruların hazırlanması nisbeten güç olmakla
berâber, cevaplandırma sırasında cevaplayıcmın
işi kolaylaştırılmış olur. Bu tip soruların
kullanılması sırasında, alternatif cevaplardan hiçbirinin
atlanmamasına, yâni bütün mümkün hallerin
kaydedilmesine, seçim yapılacak şık sayısı sınırlanacaksa
(kaç şık cevaplandırılacaksa) bunun
belirtilmesine, şıkların kavram olarak da mükerrer
olmamasına, her şıkkın sâdece bir hususla ilgili olmasına,
dikkat edilmelidir. Çoklu seçim tipi sorularda
da cevaplamayı zorlamasız hâle getirmek
için “bilmiyorum”, “fikrim yok” veya “diğer, (açıklayınız)
…………” tarzında şıklar ilâve edilmelidir.
Anket yönteminin uygulanmasında cevaplayıcılarla
temas sırasında bâzı hususlara dikkat
edilmesi, tecrübeli araştırmacılar tarafından tavsiye
olunmaktadır. Cevaplayıcıları küçük gören bir tavıra
kapılmamalı, ifâdeler düzgün olmalı ve çok
ağdalı olmamalı, argo ve halk ağzı kullanılmamalı,
ikili anlam taşıyan söz ve ifâdelerden sakınılmak,
iki olumsuz ifâdenin peşpeşe kullanılması
gibi anlamayı zorlaştırıcı etkilerde bulunulmamalıdır.
Soru formunun biçimi ve görünüşü de üzerinde
durulacak bir konudur. Soru formunda mümkün
olduğunca az söz kullanılmalı, ifâdeler sâde olmalı,
bilinen, sık sık dile gelen kelimeler tercih
edilmeli,rahat ve hatâsız okunabilir olmalıdır.
Soru formunda yer alan sorular mantıkî bir
sıra tâkib etmeli, cevaplandırılması zaman alan
ve zor olan sorularla, hassas konularla ilgili sorular
tercihan sonlara yerleştirilmeli, birbiriyle ilgili,
bağlantılı olan sorular gruplandırılmak, şekil
olarak birbirine benzer veya aynı olan soru tipleri
kısa tutulmalı, soru aralarına ve uygun yerlere ilgiyi
canlandıracak, cevap vermeyi iyileştirecekaçıklamalar ve tâlîmatlar kolayca farkedilebilecek
şekilde yerleştirilmeli ve son olarak, soru formu
düzenlenirken, bu formla toplanacak bilgilerin
nasıl değerlenip, analize hazırlanacağı daha başlangıçta
araştırmanın plânlanması sırasında göz
önünde tutulmalıdır.