ANTOLOJİ

ANTOLOJİ; Alm. Anthologie, Blütenlese (f), Fr.
Anthologie, İng. Anthology. Seçme şiirleri veya nesirleri
biraraya toplayan kitap. Antoloji kelimesi
Türk edebiyâtında 1929 senesinden sonra kullanılmaya
başlanmıştır. Daha eski devirlerde bu şekilde
hazırlanan eserlere; nazire mecmûaları, mecmûalar,
güldeste, cönk, müntehâbât, nümûneler
gibi çeşitli isimler verilirdi.
Ancak bunlar arasında saha îtibâriyle farklılıklar
vardı. Meselâ şiir mecmûaları daha ziyâde
Dîvân Edebiyâtım ilgilendirirken, diğerleri bunun
dışında kalmışlardır. Yapılan araştırmalara
göre, Anadolu Dîvân Edebiyâtı’nda antoloji sayılabilecek
ilk eser, Ömer ibni Mezîd’in hazırladığı
Mecmûât-ün-Nezâir’dir. 1436’da hazırlanan bu
kitapta on üç, on dört ve on beşinci yüzyıl başlarında
yaşamış 83 şâire âit 397 şiir vardır.
Şâir Eğridirli Hacı Kemâl’in 1412’de bitirdiği
Câmi-ün-Nezâir’de 266 şâirin 29461 beyiti
toplanmıştır. Bu eserde on üç, on dört, on beşinci
yüzyıllarda yaşamış şâirlerin kasîde, gazel ve Dîvân
Edebiyâtının diğer nazım şekil ve türlerine
âit örnekler bulunmaktadır.
Edirneli Nazmi’nin 1523’te hazırladığı Mecmâ-
ün-Nezâir’de 243 şâire âit 3356 gazel vardır.
Kânûnî Sultan Süleymân’ın hizmetçilerinden
Pervâne bin Abdullah’ın 1560’ta hazırladığı mecmûa,
Topkapı Sarayının Bağdat Köşkü Kütüphânesinde
bulunmaktadır.
Peşteli Hisâlî’nin iki ciltlik Metâli-ün-Nezâir
adındaki mecmûasının kendi elyazısı ile hazırlanmış
bir nüshası Nuru Osmâniye Kütüphânesindedir.
Batı edebiy âtındaki mânâsıyla antolojiler Tanzîmâttan
sonra yazılmıştır. Refik ile Tevfik’in üçcild olarak hazırladıkları Letâif-i İnşâ adlı eserde,
Dîvân Edebiyâtı yazarlarının mektuplarından seçmeler
vardır. Ziyâ Paşanın hazırlayıp 1874’te İstanbul’da
neşrettiği üç ciltlik Harâbât, Nâmık
Kemâl’in bu esere kendi şiirlerinin alınmaması
üzerine hazırladığı Tahrîb-i Harâbât, Ebüzziyâ
Tevfik’in hazırladığı ve arka arkaya altı defâ basılan
Nümûne-i Edebiyât-ı Osmâniye adlı eserler,
bu devrin en önemli antolojilerindendir. Ayrıca
Müntehâbât-ı Âsâr-ı Osmâniye adlı eserin
de antolojiler içinde mühim bir yeri vardır. Yine bu
devrin önemli antolojilerinden biri de, 1881 yılında
yayınlanan Emin Osman’ın Hadîkat-ül-Üdebâ
adlı eseridir. Edebiyât-ı Cedîde devrinde yazılanlar
ise pek o kadar önemli değildir.
İkinci Meşrûtiyetten sonra basılan antolojilerden
en önemlisi, Bulgurluzâde Rızâ’nın üç cildlik
Bedâyi-i Edebiye adlı eseridir. Bunun birinci
cildinde tanzîmât edebiyâtı şâirlerinden, ikinci
cildinde tanzîmât edebiyâtı nesircilerinden seçme
parçalar, üçüncü cildinde vecize ve hikmetli
sözler yer almıştır.
Reşid Süreyyâ’nın 1910 yılında neşrettiği
Edebiyât-ı Cedîde’de şâir ve nesircilerden seçilmiş
nazım ve şiirler vardır. Midhat Cemal Kuntay’ın
Nefâis-i Edebiyye adlı eserinde şiir ve nesirlerden
seçmeler bulunmaktadır. Süleyman Bahri
ile Refet Avni’nin hazırladıkları Resimli Müntehabât-
ı Edebiyye ve Ahmed Cevdet’in yayınladığı
Asâr-ı Nefise önemli antolojilerdendir. Yine
Prof. Fâhir İz’in hazırladığı Eski Türk Edebiyâtmda
Nazım I-II ile Eski Türk Edebiyâtında
Nesir adlı eserler ve Prof. Dr. Fâruk K. Timurtaş’ın
Osmanlı şiirinden seçtiği Osmanlı
Türkçesi Metinleri II, Osmanlı Türkçesi metinlerine
yer veren en son antolojilerdir.
Bâzı yabancıların hazırladığı Türk Edebiyâtı
Antalojileri de vardır. Edebiyâtçı Gibb, A History
of Ottoman Poetry, yâni Osmanlı Şiirinin Târihi’ni
hazırlamıştır. Yazar, bu eserinde hazret-i
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’den Ziyâ Paşaya kadar
olan bütün şâirlerden derleme yapmıştır.
Cumhuriyetten sonra yetişen edebiyâtçılar
da antolojiler hazırlamışlardır. Tâhir Alangu’nun
Türk Hikâyecileri Antolojisi, Mehmed Kaplan’ın
Yeni Türk Edebiyâtı Antolojisi, Kenan
Akyüz’ün Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi,
N. Halil Onan’ın îzâhlı Dîvân Şiiri Antolojisi,
P. Nâili Boratay’ın îzâhlı Halk Şiiri Antolojisi,
Şükrü Kurgan’ın îzâhlı Dîvân Şiiri Antolojisi ve
Eflâtun Cem Güney’in Halk Şiiri Antolojisi,
Cumhuriyet Devrinin önemli antolojilerindendir.
Yaşar Nâbi, Vasfi Mâhir gibi bâzı edebiyatçılar
da, yeni ve eski şiirlerimizden derlemeler
yapmak sûretiyle antoloji sâhasında eserler vermişlerdir.