MÂLİYE NEZÂRETİ

MÂLİYE NEZÂRETİ; 1838’de kurulup cumhûriyete
kadar devâm eden Osmanlı mâliye bakanlığı.
Sultan İkinci Mahmûd devrine (1808-
1839) kadar Osmanlı Devletinde mâlî işler, merkezî
bir teşkilâtla yönetilmezdi. Merkez ve eyâletlerin
değişik mâliye teşkilâtı vardı. Tımar sisteminin
bozulması para değerinin düşmesi, bâzı toprakların
kaybedilmesi, uzun süren savaşlar gibi sebepler,
Osmanlı mâliyesini yeni tasarruf tedbirleri almaya
ve yeni vergi kaynakları bulmaya zorladı. İşe
yaramaz bir masraf kapısı hâline gelen yeniçeri
ocağı kaldırıldı (1826). Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye
kuruldu ve bunlara subay yetiştirmek
için okullar açıldı. Bunların harcamalarını karşılamak
için me’mure hazînesi kuruldu (1834).
Bundan başka, Sultan İkinci Mahmûd döneminde
Hazîne-i Âmire, Darbhâne Hazînesi, RedifHazînesi ve Tersâne Hazînesi olmak üzere dört ayrı
hazîne daha vardı. 1835’te Hazîne-i Âmire ve
Darbhâne Hazîneleri birleştirilerek Darbhâne-i
Âmire Defterdarlığı kuruldu. 1838’de Hazîne-i
Âmire ve Darbhâne Hazînesi birbirinden ayrıldı. Hazîne-
i Âmire ve Mansûre Hazînesi birleştirilerek
Mâliye Nezâreti kuruldu. Abdurrahmân Nâfiz Paşa,
Umur-ı Mâliye Nâzın Ünvan ve Paşa rütbesiyle
bütün hazînelere bakmakla vazîfelendirildi.
Mâliye Nezâreti kısa bir müddet sonra kaldmlarak
işler, Mukâtaat Hazînesi ve Hazîne-i âmire
Defterdarlıklanna bağlandı. Aynı sene Mukataat Hazînesi
Defterdarlığına Mâliye Nezâreti adı verildi
(1839). Daha sonra Hazîne-i Âmire Defterdarlığı da
bu nezârete bağlandı (1841). Pâdişâh ve öteki hânedan
üyelerinin özel gelir kaynakları hazîneye aktarılıp,
kendilerine maaş bağlandı. Tersâne, Redif,
Mansûre ve Âmire hazîneleri kaldmlarak Hazîne-i
Celile-i Mâliye kuruldu. Bu hazînenin 1840’ta 400
milyon, 1848’de 775 milyon, 1857’de 1 milyar,
1862’de 1.6 milyar kuruş gelir-gider hacmi vardı.
Kurulduğu günden îtibâren devamlı gelişme
gösteren Mâliye Nezâretinde, tanzimâtın îlânı sırasında
sekiz muhâsebe ve sekiz kalem vardı. Bu
teşkilât 1878’e kadar küçük değişikliklerle korundu.
1879’da Heyet-i Merkeziye ve Heyet-i Mülhaka
adıyla iki kısma ayrıldı. Heyet-i Merkeziyeye
dâhil olan nezâret müsteşarının yetkileri arttırıldı.
1854’ten îtibâren alman dış borçların ödenmesi
için 188l’de kurulan Düyûn-ı Umûmiye idâresi,
teknik açıdan bir model hâline geldi. Bu teşkilâtın
Mâliye Nezâretinden daha geniş bir kadrosu
vardı. 1889’da Mâliye Nezâretinde bâzı düzenlemeler
yapıldı. Meşrûtiyetin ikinci defâ îlânından
sonra bâzı kalem, meclis ve komisyonlar kaldırılıp,
memur sayısının azaltılması yoluna gidildi.
Saltanat kaldırılmadan önce nezâret; Kalem-i Mahsusa,
Vâridât-ı Umumiyye muhâsebe-i Umûmiye,
Teftiş Heyeti, Vezne, Emlâk-ı Emiriye, Me’murîn
ve Levâzım ile Mahâssesât-ı Zâtiye Müdürlüklerinden meydana geliyordu. 1922’de saltanatın
kaldırılmasıyle Mâliye Nezâretinin varlığı da
sona erdi. 1920’de Ankara’da kurulan Mâliye Vekâleti
daha sonra Mâliye Bakanlığı adını aldı.