MATKAP

MATKAP; Aim. (Drill-) Bohrer (m.), Fr. Foret
(m.); foreuse (f), İng. Drill, gimlet, auger. Çeşitli
malzemelerde delik açmak ve açılmış delikleri genişletmek
için kullanılan âlet. Matkapla delmede
kullanılan, iki temel delme metodu vardır. Birinci
metod daha çok mâdencilikte ve sondaj için kullanılan
darbeli delme metodudur. Bu metodda kazıcı
takım, aldığı darbelerle delinen ortama çakılarak
ilerler. Bu ilerleme, vurulan darbelerle zeminden
parça koparılarak, kesikli bir şekilde gerçekleşir.
Daha yaygın olan ikinci delme metodu, dönel delme
metodudur. Bu medodda dönen kesici takımlar,
malzemeyi kesme ve öğütme yoluyla deler.
Darbeli delmede; ilerleme hızı, darbe gücüne,
matkabın dönmesine tekâbül eden darbe sayısına
ve darbe frekansına bağlıdır. Delme takımı
ilerlemesinin eksen boyunca olmasını sağlamak
için, bağımsız olarak belli aralıklarla, kesikli dönme
hareketi yapar. Daha çok mâdencilikte ve toprak
delmede kullanılır.
Dönel delmede, takım ucu için aşınma problemi,
darbeli çalışanlara göre daha önemlidir.
Aşınma, her dönüşteki ilerleme hızına, bastırma
kuvvetine ve delme bölgesine gönderilen su veya
yağ miktarına bağlıdır.
Kullanma yerlerine göre matkaplar iki ana
bölüme ayrılırlar: Atölye matkapları, mâden matkapları.
Atölye matkapları ev, atölye ve endüstride
en yâygm kullanılan dönel tipte matkaplardır.
Bunlar genellikle helisel matkap uçlarına sâhip
olmalarına karşılık, marangoz atölyelerinde kullanılan
yassı uçlu tipleri de vardır. Mâden matkaplarıysa
darbeli veya dönel çeşitli tiplerde olabilen,
mâdencilik ve sondaj için toprak ve sert kayaların
delinmesi gâyesiyle kullanılan matkaplardır.Atölye matkapları: Bir atölye matkabının takım
sistemi, parça sistemi ve gövde olmak üzere
başlıca üç ana kısmı bulunur. Gövde, küçük el matkaplarında
portatif olabileceği gibi, ağır tezgahlarda
rijit ve büyük olması gerekebilir. Parça sistemi,
parçanın bağlandığı tabla ve tablanın hareketli olması
hâlinde bunu kontrol ve tahrik edecek mekanizmayı
kapsar. Tabla, el ile veya mekanik olarak
tahrik edilir. Delme takımı ve parçanın bağlı olduğu
tabla tek bir motordan tahrik edilebileceği gibi
iki ayrı motordan da tahrik edilebilirler.
Tezgâhın esas ana sistemi takım sistemidir.
Küçük portatif matkaplarda bir tek bu sistem vardır.
Motor dışında başlıca önemli parçalan matkap
uçlarını tutan mandren ve motor hızını matkap
için uygun hıza indiren yalın, dişli sistemidir.
Matkap delme takımları matkabın en önemli
kısmıdır. Dönel matkap takımları yassı ve helisel
olarak iki tipte olabilir. Yassı matkap takım uçlarının
bilenmesi zor olduğundan ve ilerleme için oldukça
büyük kuvvet harcamak gerektiğinden, ancak
yumuşak malzemeyle küçük çaplı deliklerde
kullanılır. Genel olarak kullanılan dönel matkap takımları
helisel matkap takımlarıdır. Takımın esas
kısmı olan gövde üzerinde açılmış ağızlar mevcuttur.
Takım birden fazla ağızlı olabilir. Ağız düz
veya helisel açılmış kanallar şeklindedir. Bu şekilde
delinen delikteki kaldırılan talaş bu kanallardan
giderek uç kısmından malzeme yüzeyine iletilip
dışarı atılır. Matkap takımlarında en çok kullanılan
malzeme hız çelikleri denilen yüksek alaşımlı
çelik türüdür. Bu malzemeden yapılan takımlar
diğer normal çeliklerden yapılanlara göre
daha yüksek kesme hızlarında ve sıcaklıklardakullanılabilirler. Ev atölyelerinde kullanılan ucuz
matkaplar, karbon,çeliğinden yapılır. Atölye matkaplarının
elektrikli el matkapları, düşey, radyal,
yatay matkaplar ve çok milli özel delik tezgâhları
olmak üzere çok çeşitli tipleri vardır:
1. El matkapları veya portatif matkaplar: Tabanca
biçiminde yapılan bu tip portatif matkap, küçük
çapta deliklerin delinmesinde veya tahta, plastik
gibi metal olmayan yüzeylerin delinmesinde
yaygın olarak kullanılır. Marangoz atölyelerinde
kullanılan bâzı tiplerinde tahrik elle gerçekleştirilir.
2. Düşey matkap tezgâhları: Masa matkabı,
ayaklı matkap, sütunlu matkap ve koordinat matkap
tezgâhı gibi tipleri vardır. Delme işlemi, parça
tezgâh tablasına sabitlenerek yapılır. Delici takım,
tezgahtaki bir elektrik motoruyla döndürülür.
Çok hassâsiyet isteyen veya karışık delme işlemlerinde
koordinat delik tezgâhları kullanılır.
Bunlar genellikle nümerik kontrollü tezgâhlardır.
Yapı olarak gâyet rijit olan bu tezgâhlarda matkap
mili yanlız düşey doğrultuda, parçanın bağlandığı
tabla ise otomatik kontrollü olarak düşey ve
iki yöne yatay doğrultuda hareket eder. Bu hareketin
hızı ve ilerlemesi optik, elektrik veya servo
(hidrolik) olarak gâyet hassas kontrol edilebilir.
3. Radyal delik tezgâhları: Her çeşit delik delme
ve işleme işlerini yapmaya ve genellikle 30 ile
80 mm çapında delik delinmesine elverişlidirler.
Düşey tipin aksine olarak, radyallerde iş parçasının
yeri sâbit olup, ayar, matkap milinin yerini
ayarlayarak yapılır. Bu şekilde çok büyük parçalar
bile rahatça delinebilir.
4. Yatay delik tezgahları: Ağır tezgâh sınıfına
giren bu tezgâhlar delme işlerinden başka frezeleme,
tornalama, raybalama, vida çekme gibi bütün
delik işleme işleri için elverişlidir. Yüksek
dönme sayısına sâhiptir (dakikada 3000-4000 devir).
Üç doğrultuda delik delme işleri yapılabilir.
Bilhassa büyük motorların silindir blokları, türbinler,
buhar makinalarının gövdeleri bu çeşit tezgâhlarda
işlenebilir. Bu çeşit tezgâhlar modern
teknolojide nümerik kontrollü olarak en karışık
parçaların bile bütün deliklerinin delinmesi ve işlenmesinde
kullanılabilir.
5. Çok milli özel delik tezgâhları: Bu tezgâhlar
seri îmâlâtta kullanılır. Bunlarda takım tutturma kafalarının
sayısı fazla olup, aynı anda değişik takımların
takılmasıyla bir veya birkaç parça üzerinde bulunan
birçok deliğin aynı anda delinme ve işlenmesine
imkan sağlayarak zamandan tasarruf sağlarlar.
Mâden matkapları: Bunlar genellikle toprak
ve kaya zeminlerinin delinmesinde ve mâdencilikte
kullanılan matkaplardır. Kamyon üstüne bağlı
olarak mobil veya derin sondaj gâyesiyle kurulu
platform şeklinde olabilirler. Başlıca tipleri darbeli,
dişli ve dönel mâdenci matkaplarıdır.1. Darbeli mâden matkabı: Darbeli delme,
dönmeli delmeye göre daha yavaş bir metod olmasına
karşılık birçok yerde bilhassa derin olmayan
delme işlemlerinde kullanılır. Prensip olarak
bir kablo veya çubukla bağlanan takıma arka arkaya
darbeler iletilerek ve darbeler arasında takım
dönerek delme işlemi yapılır. Her darbede takım
ilerleme yapar. Darbeli delmede genellikle havalı
çekiçli deliciler kullanılır. Kullanılan takımlar çubuk
veya tüp şeklinde olabilirler. Kazıcı çubuk
takımların uçları genellikle tungsten karbitten îmâl
edilmiş veya kaplanmıştır. İçi boş boru şeklindeki
kaya delme matkaplarının uçları takıma gömülmüş
aşındırıcı sert malzeme parçacıkları ihtivâ
eder.
2. Kazıcı dişli takımlı mâden matkabı: Sert
kayalar için kazıcı dişli takım tatmin edici bir delme
oranı sağlar ve hassas bir delme gerekmediği
işlerde tercih edilir. Dişli takımlarda üç tâne dönen
kazıcı dişli çark rulmanlarla, matkap takımının
ucuna yataklanmıştır. Kazıcı dişlerin şekilleri keskin
kenarlı dişler şeklindedir. Dönen dişli uçlarda
yüzeyler aşınmayı azaltmak ve ömrü uzatmak için
tungsten karpit ile kaplanmıştır.
3. Dönel mâden matkabı: Dönel delme metodunun
kullanıldığı bu tip matkapların helisel ve
kovalı olarak iki şekli vardır. Helisel mâden matkabında
delik derinleştikçe çubuk eklenir. Arada
delme durdurularak talaş temizlenir. Sulandırılmış
çamur bir pompa ile yukarı çekilir. Kovalı
tipte kovanın ağzında olan helisel ağız yardımıyla
kova bir-iki dönüş sonunda doldurularak yukarı
çekilip boşaltılır. Delmede dönel matkap kullanmak
yalnız dikine değil her doğrultuda delmeye
elverişli olduğundan çok yaygın kullanılır. Mâdenlerde
de bu metoddan istifâde edilir.